درنگی در تعریف شعر آیینی

مرثیه یا حماسه؛ مسئله این است!

کد خبر: ۴۷۴۲

تاریخ : ۱۷ شهريور ۱۳۹۸ - ۰۷:۰۰

نوشته

یوسف بینا| شعر مذهبی یا آنچه در این روزگار «شعر آیینی» نامیده می شود، شعری است که آیینه اعتقادات شاعر باشد و شاعر مواضع اعتقادی خود را در آن بیان کند؛ شعرهایی که در نعت و منقبت پیامبر اسلام(ص) و اهل بیت(ع) سروده شده اند، مهم ترین نمونه های شعر آیینی هستند که معمولا قصد انتشار آن ها تبلیغ، مبارزه فرهنگی، احیای سنت های دینی و مذهبی یا صرفا بیان اعتقادات درونی شاعران است.
شعر آیینی ریشه در تاریخ ادبیات فارسی دارد و نمونه هایی از آن در میان اشعار نخستین شاعران فارسی دری در دوره اسلامی، از رودکی و فردوسی و کسایی و ناصرخسرو و دیگران، تا شاعران معاصر دیده می شود، اما در میان گونه های شعری‌ای که پس از انقلاب اسلامی متولد یا دارای تعریف و جهت گیری های تازه ای شده اند، جایگاه ویژه ای دارد. در ماهیت و تعریف و نقد و بررسی این گونه شعری همواره بین صاحب نظران اختلاف بوده است؛ عده ای آن را دارای مرتبه ای ممتاز در ادبیات می دانند و عده ای دیگر آن را تنها از نظر مذهبی ارزشمند می شمارند.
درون گفتمان شعر آیینی هم چندین رویکرد به تعریف و سرایش آن وجود دارد که 2رویکرد «مدح و مرثیه» و «نگاه حماسی» از دیگر رویکردها متمایزتر است و صاحب نظران درباره وجوه مختلف این 2رویکرد گفته ها و نوشته ‎های فراوانی دارند.
در میان تعریف هایی که از این گونه شعری شده است، به نظر می رسد که تعریف استاد محمدرضا حکیمی در کتاب «ادبیات و تعهد در اسلام» از بقیه جامعیت بیشتری دارد: «در زبان های اسلامی، به ویژه عربی و فارسی، قصاید، چامه ها، قطعه ها و آثار بسیاری در ثنای پیامبر اکرم(ص) سروده شده است.
مدایح مذهبی از مقوله شعر متعهد است، نه هنر مجرد؛ چون در این گونه آثار، شاعران حقانیت رهبران الهی و راه آنان را می نمایانند و می کوشند تا با زبان والای شعر، حقایق را به فرهنگ جامعه و شعور اجتماعی منتقل سازند و موضع مردان حق و رهبران سعادت و عدالت را، در برابر دیگران، به ویژه جباران و ستم گستران، تحکیم بخشند و استوارتر دارند.» در این تعریف، آنچه بیش از هر نکته دیگری بر آن تأکید شده، نگاه حماسی به شعر آیینی است؛ تأکید بر عباراتی همچون «شعر متعهد»، «حقانیت رهبران الهی و راه آنان»، «شعور اجتماعی»، «موضع مردان حق در برابر جباران و ستم گستران» و... به روشنی نشان دهنده این نگاه است. شعر عاشورایی نیز که یکی از انواع شعر آیینی و مهم ترین نوع آن است، نه تنها می تواند مشمول چنین نگاهی باشد، بلکه شاید بیشتر از انواع دیگر شعر آیینی مصداق چنین نگاهی است.
وقتی موضوع شعر عاشورایی مطرح می شود، همه به شکلی ناخودآگاه به یاد ترکیب بند مشهور محتشم کاشانی با مطلع «باز این چه شورش است که در خلق عالم است» می افتند و چند بیتی از آن را با خود زمزمه می کنند. این فقط مختص اهالی شعر نیست، بلکه عموم مردم نیز به این شعر توجهی ویژه دارند و قرن هاست کتیبه های محرم را با ابیاتی از این مرثیه عاشورایی می آرایند. زیبایی های لفظی و محتوایی این شعر و عوامل فرهنگی و تاریخی و اجتماعی دیگر راز ماندگاری آن در ذهن و زبان مخاطبان ایرانی است و این شعر را در کنار برخی مراثی عاشورایی دیگر همچون مرثیه سیف فرغانی با مطلع «ای قوم در این عزا بگریید» و اشعاری از عمان سامانی و چند شاعر دیگر به عنوان مهم ترین مراثی عاشورایی تاریخ شعر سنتی فارسی مطرح کرده است.
با این همه، وقتی چنین اشعاری را دقیق‌تر تحلیل و بررسی کنیم، به نکته ای پی می بریم که شاید یادآوری آن خالی از فایده نباشد؛ نکته ای که شهید مطهری نیز در یادداشتی درباره شعر محتشم، به آن اشاره کرده و این نکته یا انتقاد آن است که وجه حماسی این شعر ضعیف است و به عبارتی دقیق تر باید گفت شاعر در فرایند سرودن این شعر با دیدی حماسی به واقعه عاشورا نگاه نکرده و این حادثه مهم تاریخی را تنها از دیدگاه یک مرثیه سرا دیده است.
دیدگاه مرثیه سرایان جایگاه خاص خود را در شعر دارد و در تحلیل تاریخی ذوق و سلیقه شاعران و همچنین بررسی دیدگاه ها و عقاید درخور توجه است، اما روشن است که یکی از وجوه مهم واقعه عاشورا و شاید مهم ترین وجه آن، وجه حماسی این واقعه است. این ادعا وقتی به اثبات نزدیک می شود که گستره نفوذ فرهنگ عاشورایی را در میان همه مسلمانان اعم از شیعه و غیرشیعه و نیز همه آزادگان و آزادی خواهان جهان بدانیم. همچنین وقتی عتاب معروف امام حسین(ع) در ظهر عاشورا به دشمنانش را با این مضمون که «اگر دین ندارید، آزاده باشید!» به یاد آوریم، بیش از پیش پی خواهیم برد که واقعه عاشورا تنها برای جامعه مسلمانان آن روزگار رسالت بیدارکنندگی نداشته، بلکه مخاطب این نهضت، هر انسان آزاده ای در هر دوره ای و با هر عقیده ای می تواند باشد. پس غفلت از وجه حماسی عاشورا، غفلت از نکته ای مهم و اساسی است که مربوط به وجه انسانی و اهمیت جهانی این
واقعه است.
خلأ نگاه حماسی به عاشورا در شعر سنتی فارسی وقتی بیشتر احساس می شود که نگاهی نیز به حماسه های دینی در تاریخ ادبیات فارسی داشته باشیم؛ حماسه هایی از نوع «علی نامه» در قرن پنجم هجری، «خاوران نامه» ابن حسام خوسفی در قرن نهم هجری و «حمله حیدری» باذل مشهدی در قرن دهم هجری که حماسه هایی دینی هستند و موضوع اصلی همه آن ها حماسه آفرینی های امام علی(ع) است. ما این نوع نگاه را در تاریخ شعر فارسی به واقعه عاشورا نداشته ایم و جای خالی آن همچنان احساس می شود.
شعر آیینی معاصر نیز سال ها و دهه ها به ویژه تا پیش از دهه های اخیر، خالی از حماسه بود و جز در موارد معدود به مدح و مرثیه محدود می شد. در دهه های اخیر بخشی از شاعران آیینی کوشیده اند به نوعی وجه حماسی را در شعر خود مد نظر قرار دهند و با نگاهی نو به واقعه عاشورا و فهم وقایع عاشورا در قالب بزرگ ترین حماسه رویارویی حق و باطل، زوایای حماسی شعر آیینی امروز را تقویت کنند. امروزه وقتی اشعار آیینی نقد و تحلیل می شود، بیشتر منتقدان بر نکاتی دست می گذارند که بیشتر به فرم شعر مربوط می شود و از نوع نقدهایی است که برای هر نوع شعر دیگری صدق می کند. در لزوم این نوع انتقاد شکی نیست و تعالی فرمی نکته ای است که هر شعر موفقی باید دارای آن باشد، اما پس از عبور شعر آیینی از این مرحله و قبول یافتن آن، نوع نگاه و موضع مندی شاعر و تعهد او به جانب حق و حقیقت در ارزیابی و ارزش گذاری شعر آیینی اهمیت بسیاری دارد و می تواند یکی از عوامل جاودانگی برخی اشعار آیینی این روزگار باشد.