گردشگری روی پوست خربزه

برگزاری تور‌های خربزه راهی برای جلوگیری از دلالی و حمایت از کشاورزان «جیم آباد» می‌باشد که متأسفانه امروز فراموش شده است

کد خبر: ۵۲۱۰

تاریخ : ۲۷ شهريور ۱۳۹۸ - ۰۶:۰۴

نوشته

شیما سیدی| «جیم آباد» روستایی است در 25 کیلومتری مشهد، که در این وقت سال، نامش کنار بسیاری از اتوبان ها، آزادراه ها و راه های اصلی و فرعی ایران به چشم می خورد. فرقی نمی کند شمال بروید یا جنوب، همه جا شهره عام و خاص هست. همین شهرت و خاطره ای که از طعم شکرشِکنش زیر زبان ها مانده هم باعث می شود وقتی با سرعت 110 کیلومتر بر ساعت در جاده حرکت می کنید و یک نفر کارتُن «خربزه جیم آباد» را مقابل چشمتان تکان می دهد، دلتان غَنج برود و فرمان مغز را به عهده بگیرد و فورا به پاها دستور دهد میخ ترمز کنند. البته که تمام این جیم آبادهای نقش بسته بر کارتُن اصل نیست، بسیاری از فروشندگان ترجیح می دهند برای جلب مشتری و افزایش فروش هم که شده نامش را جعل کنند. جیم آباد که در گذشته به «جیب آباد» و «مبارک آباد» مشهور بوده، روستایی بزرگ و شهرمانند، در نزدیکی مشهد است که به واسطه خربزه های شیرینش شهرتی جهانی دارد. ما نیز به همین واسطه در روزهایی که فصل برداشت خربزه جیم آباد است، راهمان را به سمت جاده فریمان کج می کنیم و 8 کیلومتر بعد از «تپه سلام»، به چپ می پیچیم تا طعم اصیل خربزه ای را بچشیم که نام و آوازه اش نه تنها در ایران که در جهان پیچیده است.

روستایی شهر مانند
تنها چند متر از ابتدای جاده اصلی فاصله می گیریم، که خربزه های نمادین درشتی در میانه یک میدان توجهمان را به خود جلب می کند. این خربزه ها با زبان بی زبانی تأیید کننده ورودمان به یک روستای مشهور به خربزه اند. بولوار امتداد میدان را ادامه می دهیم و هر چه بیشتر پیش می رویم، بیشتر مطمئن می شویم این جا روستا نیست، یک شهر نهفته در قامت روستاست. میدان های خوش آب و رنگ، بولوارها و خیابان کشی های منظم با زیرسازی آسفالت، خطوط یک پارچه اتوبوسرانی، حضور کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان، مرکز خیریه و از همه مهم تر خانه های چند طبقه آجری و سنگی در کنار جمعیت ده هزار نفری و وسعت صد هکتاری آن همگی تأیید کننده این امر است که جیم آباد هیچ شباهتی با تصوراتمان از دیگر روستاهای مرسوم در ایران ندارد. البته که استانداری و فرمانداری هم بر این امر مهر تأیید زده اند و اکنون روستای جیم آباد در حال طی کردن آخرین مراحل تبدیل به شهر شدن است. اولین قدم، خروجش از زیر مجموعه شهر رضویه است.

تنها روستای ملکی منطقه که روزگاری به «ملک» تعلق داشته است
درباره وجه تسمیه جیم آباد سخن زیاد است، برخی از اهالی معتقدند که به دلیل رویش نوعی چمن به نام «جیم» یا «فریز» در این محدوده نامش را جیم آباد نهاده اند. برخی دیگر نیز با توجه به ضرب المثل «جیم شدن» معتقدند ساکنان اولیه این روستا از مشهد به اینجا پناه آورده اند و به اصطلاح جیم شده اند. اما مهدی سیدی، نویسنده کتابی درباره بخش رضویه این فرضیه ها را رد می کند و می گوید: «این روستا از زمان صفویه موقوفه بوده و به نام«جیب آباد» مشهور به «مبارک آباد» خوانده می شده است. بنابراین ربطی به جیم و جیماق ظاهرا ترکی به معنی چمن زار ندارد.» به استناد کتاب «مشرق کم فروغ» این روستا در سال 1083 از سوی میرزا محمد زمان فرزند بهاءالدین حسینی، وقف غریبان و زائران آستان قدس شد. در آن زمان حدود روستا اراضی مزرعه طرق، مزرعه سنگ بست، بازه حوض و تنگل تعریف شده بود. این موقوفه بعدا از تصرف وقف خارج و از آنِ خانواده حاج حسین آقا ملک می شود. او نیز بار دیگر در اوایل قرن حاضر نیمی از جیم آباد را وقف کتابخانه ملک می کند. اما در سال 1337 سه دانگ موقوفه کتابخانه از جیم آباد با رقبات دیگر که متعلق به برادرزاده حاج حسین آقا بود، معاوضه شد. از آن زمان سند جیم آباد ملکی و از وقف خارج شد.

راز شیرینی خربزه جیم آباد در شوری آب آن است
از کنار میدانی که کشاورزان به دلیل جریان آب، آن را «فلکه آب»، برخی به دلیل استقرار پایگاه بسیج «فلکه بسیج» و برخی دیگر نیز به دلیل همسایگی مسجد امام علی(ع) با آن «میدان امام علی(ع)» می نامندش می گذریم و راه را به سمت جالیز یا همان «باغ تره» و «بَختَره» مشهدی ادامه می دهیم. تمامی زمین های زیر کشت خربزه این منطقه از دشت عباس آباد گرفته تا تنگل شور، تپه سلام، تقی آباد، آبروان و شهرک رضوی در بازار به خربزه جیم آباد مشهور است. به جز این روستاهای همجوار، بسیاری دیگر از خربزه کاران دور و نزدیک نیز، تلاش دارند خربزه خود را به نام جیم آباد به بازار بفرستند. چنانکه امروز تنها یک هفته از آغاز برداشت خربزه جیم آباد می گذرد اما از اواسط تابستان تابلوهای فروش خربزه به نام جیم آباد به چشم می خورد. دلیل این همه تقلا برای استفاده از برند جیم آباد در شهرت خربزه این خطه به شیرینی است. راز شهرت و شیرینی خربزه های جیم آباد هم در شوری آب چاه های آن نهفته است. هرچه آب شورتر باشد خربزه شیرین تر می شود.

تَرَک های شیرین
از معدود صداهای تَرَک برداشتنی است که نه تنها غم در پی ندارد که شیرین است؛ البته شیرین برای این خربزه ها تنها یک لفظ است، به واقع قند و عسل است و از همین رو خیلی با عسل (تهیه شده توسط زنبورها) میانه خوشی ندارد. به اصطلاح چاقو را که فرو می کنی خربزه جلوتر می دَود! «آخوندی» یکی از کشاورزان جیم آبادی است که برخلاف مَثَل مولانا مبنی بر به کوری و کری زدن کشاورز، در برابر کسانی که او را می خوانند، ما را که می بیند می پرسد، «شُتری» می خورید یا خربزه را «رو» کنم؟ معنای شتری را می دانیم، همان قاچ های باریک و بلندی که معمولا دست بچه ها می دهند، بنابراین از او می خواهیم خربزه را رو کند، خیلی کار خاصی نیست، خربزه را زمین می گذارد و قاچ می کند، به این کار در اصطلاح می گویند رو کردن خربزه. کافی است یک قاچ در دهان بگذاری تا با شاعر هم عقیده شوی و زمزمه کنی: «شیرین تر از این خربزه هرگز نبریده است!» از آخوندی درباره راز تشخیص خربزه شیرین می پرسیم، در میان «بیاج» ها (بوته های خربزه) دست می برَد، «سیبچه» (خربزه های نارس) را کنار می زند و خربزه زردی را بیرون می کشد، خط های روی آن را نشان می دهد و می گوید: «همه خربزه ها 10 خط دارند، نه بیشتر و نه کمتر، اگر خط های آن سفید باشد یعنی خربزه رسیده است. در غیر این صورت هرقدر هم خربزه بزرگ باشد، دلیل بر رسیدن آن نیست.» می پرسیم درست است که ته خربزه تلخ تر است و تمامی سم و گوگرد در آن جمع می شود، بلافاصله خودش ته خربزه را قاچ می کند، در دهان می‌گذارد و می گوید: «اگر سم است من می خورم!» سپس می خندند و می گوید: «تمام سمی که ما برای آفت نزدن خربزه مصرف می کنیم گوگرد است. آن هم شوینده است و اتفاقا مقدار اندکش برای معده مفید است!» سپس سر خربزه را قاچ می کند و دستمان می دهد، «اما سرِ خربزه خیلی شیرین تر از بقیه آن است، مثل همان گل هندوانه می‌ماند.»

درباره یکی از سخت ترین مشاغل دنیا
هنوز آفتاب سرنزده کارگران کار برداشت و «مِتاکشی» (حمل خربزه از سرِ زمین تا ماشین حمل بار) را آغاز می کنند. این کار تا حوالی ظهر به طول می انجامد و در این مدت کارگران حدود 11 تن بار را جا به جا می کنند، بعد ماشین به سمت شمال و جنوب راهی می شود. این نقطه پایان تلاش کشاورزان نیست، آن ها که کارشان را از حوالی اسفند با شخم زدن زمین آغاز می کنند، بهار که می رسد «گوچه» (گودال های کوچک برای کاشت بذر) می کَنند، بعد از آن رسیدگی را آغاز می کنند تا بعد از طی کردن یک دوره صد روزه به محصول برسند، سیبچه ها که از گل ها درآمد، باز مراقب اند تا اگر سر به خاک داشته باشند، روی زمین بخوابانند، مبادا که «مگس خربزه» به سراغشان برود و به قول نظامی، «چون خربزه ی مگس گزیده» روی دستشان بماند. بعد از 40 روز سیبچه که خربزه شد، باز کارشان ادامه دارد و برای آنکه جالیزشان تبدیل به «شهر خربزه» نشود، سخت مواظب اند که رهگذران یا شبگردان به باخترّه شان نتازند و حاصل دسترنجشان را نبرند، از همین رو در زمان رسیدن محصول، شبانه روز همانجا، می مانند. البته که کشاورزان دست و دلبازند و همگی خوردن را حلال می شمارند، اما برخی دیگر به خوردن قناعت نمی کنند و هدفشان صرفابردن است. بعد از پایان فصل برداشت خربزه، جایش گندم و جو می کارند. این محصولات که درو شد، بعد از آن زمین باید 3 سال استراحت کند و این یعنی 3 سال کشاورز امکان استفاده از زمینش را ندارد.

شاید تا چند سال آینده دیگر نشانی از خربزه جیم آباد نباشد
زحمت و هزینه فراوان «بختره کاری» و از آن سو سود بسیار کم این محصولات موجب شده که این روزها بسیاری از باغ تره کاران زمین های خود را به کشت پسته و یا شن شویی اختصاص دهند. نشانش هم زمین های گود شده چند ده متری فراوان و تردد پشت سر هم کامیون های حمل شن و ماسه در مسیر رسیدن به باغ تره هاست که دو سویمان را احاطه کرده و هر از چند گاهی فضا را پر از خاک می کند. با ادامه این روند بیم آن می رود که تا چند سال آینده دیگر نشانی از این محصول شیرین که شهرت جهانی دارد و به بسیاری از کشورهای همسایه صادر می شود و مهم ترین دلیل کسب رتبه یک خراسان رضوی است، نباشد.

تور خربزه ، بهترین راه مقابله با دلالی
در طول مسیر برگشت به دو سوی جاده مشهد-فریمان چشم می چرخانیم، فراوان وانت های فروش خربزه را می بینیم که جمعی خریدار، در حالی که صندوق عقب ها را بالا زده اند و مشغول چانه زنی اند، دورشان را احاطه کرده اند. کنار نام جیم آباد، قیمت ها نیز به ازای هر کیلو حک شده، از 1800 تومان شروع می شود تا 2500 تومان هم می رسد. حال آنکه متأسفانه از این همه رنج و هزینه، بیشتر از کیلویی 1000تومان، دست کشاورز را نمی گیرد. سود این کشت و کار پرزحمت بیشتر در جیب دلالان می رود تا کشاورزان. شاید یک راه حل برای ارتباط مستقیم مردم و کشاورزان، تورهای گردشگری خربزه باشد. تورهایی که به واسطه آن مردم با انواع و اقسام خربزه آشنا شوند و در انتها نیز با خرید آن از کشاورز، به این قشر زحمت کش برای ادامه کار امید دهند. البته که راه اندازی این مهم نیازمند برنامه ریزی از سوی تورگزاران است، تا با ایجاد برنامه های جانبی در قالب جشن خربزه و سرو غذاها و دسرهای طبخ شده با فراورده های خربزه همچون اشکنه قروتی با تخم خربزه و قاق (خربزه های خشک شده) یا حتی مربا و بستنی خربزه، خاطره ای شیرین در ذهن گردشگران حک کنند.

گردشگری جیم آباد نیازمند کمک تورگزاران
با تمام پیشرفت های روستای جیم آباد، خبری از رستوران، اقامتگاه بومگردی و حتی مسافرخانه در این روستا نیست. البته که شاید با توجه به مسافت بسیار اندک تا شهر مشهد نیاز به اقامتگاه بومگردی و مسافرخانه هم زیاد جدی نباشد، اما اگر روستا تمایل به حضور گروه های گردشگر داشته باشد، که با توجه به صحبت با کشاورزان این تمایل وجود دارد،بهترین و سریع ترین راه اکنون برنامه ریزی روی تورهای گردشگری کشاورزی (تور خربزه) است، که از قضا امسال نیز دهیاری جیم آباد با تمایل به برگزاری جشن خربزه تا حدی قدم پیش گذاشته است. هرچند که سرمای هوا و تأخیر در برداشت و هم زمانی با ماه محرم این تصمیم را به سال آینده موکول کرد، اما بی شک برای رخ دادن این مهم باید تورگزاران مشهدی به کمکشان بیایند.

خربزه شناسی
شوری چاه های آب جیم آباد، دلیل شیرینی خربزه های این روستاست.
فصل برداشت خربزه جیم آباد از 20 شهریور آغاز می شود و تا اواسط آبان ادامه دارد.
خربزه ای که باد میزان(باد پاییزی) به آن خورده باشد، به مراتب شیرین تر است.
همه خربزه ها 10 خط دارند، اگر خط ها سفید باشند به معنای رسیده بودن خربزه است.
اگر قبل از بریدن خربزه، پوست آن را بشویید و بعد از خوردن آن، آب بنوشید، میزان حساسیت به خربزه کم می شود.
پوست، تخم و گوشت خربزه سرشار از آب، قند، املاح معدنی، سلولز، فسفر، کلسیم و ویتامین های آ، د و ث است.
هر هکتار 20 تن خربزه می دهد
کل محصول خربزه شهرستان مشهد 42 هزار تن است که بیش از 2200تن از این تولید مربوط به منطقه عباس آباد و روستای جیم آباد می شود.
اهالی جیم آباد، معتقدند اگر سالی یک سیبچه نخوری «کُخ دلت نمِشکنه» بنابراین به محض رسیدن سیبچه آن را پوست می کنند، نمک می زنند و می خورند.
استفاده درمانی و بهداشتی از بخش های مختلف خربزه در کتاب های طب قدیم و حکمای اسلامی و همچین متون پزشکی نونوشت توصیه شده است.
حدود 4نوع خربزه در جیم آباد کشت می شود، قصری(خربزه های سبز)، ارگانیک(خربزه های زرد)، ملیح(خربزه های خیلی بزرگ)، افغانی (خربزه های با ترک های سبز و زرد)