شام غریبان و شمع‌گردانی

مروری بر تاریخ آیین‌های عزاداری دهه آخر صفر در حرم مطهر رضوی

کد خبر: ۷۶۷۴

تاریخ : ۰۲ آبان ۱۳۹۸ - ۰۶:۵۲

نوشته

کاظم جهانگیری‌کلاته*| گره خوردن اربعین سالار شهیدان به شهادتِ خورشید خراسان، سبب به‌وجود آمدن آیین‌هایی شده است که همسو با یکدیگر از محرم تا صفر پیش می‌آیند. نمونه‌ای از این آداب و سنن و آیین‌ها را که ردپایی دیرینه و تاریخی دارند، می‌توان در شب شهادت حضرت رضا (ع) در حرم مطهر رضوی مشاهده کرد.

شمع‌گردانی
شمع‌گردانی یکی از آیین‌های عزا در حرم مطهر رضوی است که پیشینه تاریخی دارد. در این آیین که در شب شهادت حضرت رضا (ع) برگزار می‌شود، خدام با شمع‌های روشنی در دست، دورتادور صحن عتیق (انقلاب‌اسلامی) و دیگر صحن‌ها می‌ایستند. سپس حفاظ و قاریان قرآن با در دست داشتن لاله و شمع روشن، دسته‌جمعی از مقابل خدمه و سایر دعوت‌شدگان عبور کرده، به‌مناسبت شب شهادت ثامن‌الحجج (ع)، خطبه‌خوانی می‌کنند. خطبه با نام مبارک امام‌زمان (عج) ادامه پیدا می‌کند و با ذکر نام رهبر معظم انقلاب خاتمه می‌یابد. باید گفت که برگزاری مراسم سوگواری، عزا و ذکر مصیبت به‌مناسبت‌های مختلف در حرم مطهر از قدیم‌الایام مرسوم بوده است و روضه‌خوانان، نوحه‌خوانان و خطبای آستان قدس در دارالضیافه، دارالذکر، دارالحفاظ یا ایوان طلا به ذکر مصیبت می‌پرداختند. در این مراسم دستور‌هایی را نیز متولی‌باشی یا نایب‌التولیه به تحویلداران کل، دربان‌باشیان یا سایر کارکنان برای برپایی بهتر مراسم می‌داده است. در مجموعه اسناد آستان قدس رضوی دو سند مرتبط با برگزاری مراسم شمع‌گردانی از سال‌های ۱۳۳۴ و ۱۳۳۵ قمری موجود است؛ البته احتمالا شمع‌گردانی در سال‌های قبل از این نیز انجام می‌شده است، ولی سابقه و سندی از آن در مجموعه اسناد آستان قدس رضوی موجود نیست. باتوجه‌به محتوای اسناد، می‌توان گفت که شمع‌گردانی احتمالا فقط در شب شهادت امام‌رضا (ع) برگزار می‌شده است. براساس این اسناد، «سیدجواد ظهیرالاسلام»، متولی‌باشی آستان قدس رضوی، به کشیک‌نویس و حاجی شعاع‌التولیه، صاحب‌جمع روشنایی، دستور تهیه شمع را برای شرکت‌کنندگان می‌داده است.

خطبه‌خوانی
مراسم خطبه‌خوانی در صحن عتیق حرم مطهر هر سال دوبار برگزار می‌شود که یکی در شب شهادت سالار شهیدان و دیگری در شب شهادت ثامن‌الائمه (ع) است. در این مراسم، خدمه آستان قدس رضوی با تشکیل دو صف درحالی‌که چراغ‌های لاله‌ای در دست دارند، دورتادور صحن انقلاب می‌چرخند، ایام حزن و سوگواری را به پیشگاه حضرت رضا (ع) تسلیت می‌گویند و با قرائت قسمتی از زیارت عاشورا عزاداری می‌کنند. در ادامه مراسم، سرکشیک دربانان با ۱۴ تن از دربانان سادات که شال سبز به گردن دارند، لاله‌به‌دست در دو صف و درحالی‌که پشت‌سر آنان حفاظ آستان قدس ایستاده‌اند، ضمن مرثیه‌خوانی با عبور از مقابل خدمتگزاران، دعوت‌شدگان و جمعیت عزادار از محل کفشداری شماره ۴ صحن انقلاب‌اسلامی دور زده، دوباره در جای قبلی خود مستقر می‌شوند. با عنایت به اسناد دوره‌های مختلف تاریخی (صفویه به بعد) در سازمان کتابخانه‌ها، موزه‌ها و مرکز اسناد آستان قدس رضوی، می‌توان گفت که خطبه‌خوانی و ذکر مصیبت به‌مناسبت‌های مختلف در حرم مطهر و در جوار بارگاه ملکوتی حضرت ثامن‌الحجج (ع) رایج بوده است. بنا به اطلاعات برآمده از همین اسناد، شغل خطیب ازجمله مشاغل رسمی بوده و در برخی وقف‌نامه‌ها نیز برای شخص خطیب، مقرری خاصی درنظر گرفته می‌شده است. قدیمی‌ترین سند که در آن اصطلاح «باشی» برای خطیب درج شده است، مربوط به سال ۱۲۶۲ قمری است. همچنین قدیمی‌ترین سند موجود که مربوط‌به مجموعه حفاظ و خطبا در تشکیلات اداری و مالی آستان قدس رضوی در سال ۱۰۱۰ هجری‌قمری است، از «امیرمحمد صالح‌حسینی» به‌عنوان خطیب آستانه نام برده است.

شام غریبان
مراسم شام غریبان هم مانند خطبه‌خوانی دو بار در سال برگزار می‌شود. در این دو شب که یکی شب عاشورا و دیگری شب شهادت حضرت رضا (ع) است، تمام خدمه آستان قدس رضوی از خادم تا کفشدار، فراش، دربان و نگهبان در اداره مرکزی آستان قدس رضوی در چهارراه‌شهدا جمع می‌شوند و سوگواری می‌کنند. در این شب جز شمع، هیچ نور یا چراغ دیگری روشن نمی‌شود و محوطه حرم تاریک است. با پیچیده شدن آوای اذان صبح بر سر گلدسته‌ها، خدمه با در دست داشتن شمع با نظمی خاص برای عزاداری به‌سمت ضریح مبارک حضرت، حرکت می‌کنند.
*پژوهشگر و کارشناس مرکز اسناد آستان قدس رضوی