جعفری|شهربانو، در دنیای امروز، شبکههای اجتماعی به بخش جداییناپذیر زندگی افراد تبدیل شدهاند. اینستاگرام، با تمرکز بر تصاویر و ویدیوها، یکی از محبوبترین سکو (پلتفرم)های اجتماعی محسوب میشود که هم تأثیرات مثبت و هم چالشهای خاص خود را دارد، بهویژه برای قشر نوجوان و جوان.
زندگی پینترستی، یا همان سبک زندگی فانتزی همراه با روتینهای مختلف، این روزها توجه بسیاری از دختران را به خود جلب کرده است. این سبک زندگی، در کنار جذابیتهای بصریاش، خطراتی نیز دربردارد. برای بررسی این موضوع مهم، با نرگس چارهای، متخصص طرحوارهدرمانی کودک و نوجوان، گفتوگو کردیم و به تحلیل نکات مهمی درباره تأثیرات این سبک زندگی پرداختیم.
اگر بخواهیم تأثیرات مثبت سبک زندگی (لایفاستایل)های اینستاگرامی را بررسی کنیم، ابتدا باید آنها را بهعنوان یک منبع الهامبخش در نظر بگیریم؛ منبعی که میتواند حس خودمراقبتی را تقویت کند. این حس مثبت را میتوان از محتواهایی مانند روتینهای مراقبتی جسمی و روحی، ایجاد نظم در زندگی و برنامهریزی روزانه، ماهانه و سالانه دریافت کرد.
یکی دیگر از تأثیرات مثبت این نوع محتواها در فضای مجازی، افزایش خلاقیت و ارائه ایده به دختران نوجوان است؛ برای مثال، ایده دادن در زمینه طراحی، سبک پوشش و مد متناسب با فرهنگ، که همگی در حوزه خلاقیت قرار میگیرند. افزون بر این، دختران نوجوان با دنبال کردن افراد مختلف که دارای مشاغل گوناگون هستند، میتوانند دیدگاه وسیعتری نسبت به علاقهمندیهایشان و اینکه در نهایت به چه افرادی تبدیل خواهند شد به دست بیاورند.
مسئله بعدی، انگیزه است؛ با کسب انگیزه، افراد میتوانند شرایط فعلی خود را بهبود ببخشند. برای مثال، کاهش وزن یا حتی ارتباط احساسی با فردی که محتوا را تولید میکند، میتواند باعث همدلی و احساس همراهی در دختران نوجوان شود. همه اینها میتوانند منابع مثبتی برای نوجوانان و جوانان باشند، اما بهشرط آنکه صرفا الهامبخش باشند و نه یک معیار برای مقایسه خود با بلاگرهای مختلف.
امروزه بسیاری از دختران نوجوان بلاگرهای مختلفی را در فضای مجازی دنبال میکنند و ویدیوهای متعددی درباره روتینهای زندگی ذخیره میکنند، زیرا جذب محتوای آنها شدهاند. در واقع، این نوع محتواها برای دختران نوجوان بسیار جذاب هستند و نخستین عاملی که توجه آنها را جلب میکند، زیبایی بصری است، زیرا مغز انسان بهطور طبیعی به این جذابیتها واکنش نشان میدهد. تصاویر و ویدیوهای ویرایششده، نورپردازی دقیق، و استفاده از رنگهای مکمل همگی در ایجاد زیبایی بصری نقش دارند و حس جذابیت و آرامش را به دختران القا میکنند. در دوره نوجوانی، افراد برای شکلدهی به هویت خود نیاز دارند دیده یا تأیید شوند و این نیاز به تأیید اجتماعی میتواند مسئله مهمی باشد. نوجوان مشاهده میکند که افراد با داشتن این سبک زندگی تحسین میشوند و در نتیجه، این باور در ذهن او تقویت میشود که اگر شبیه دیگران باشد، پذیرفته خواهد شد. در واقع، افراد حاضر در فضای مجازی به الگوهای او تبدیل میشوند و گاهی به شکل افراطی از آنها پیروی میکنند. مهمترین عامل در شکلگیری هویت در سنین نوجوانی، محیط دوستانه و اطرافیان است و نیاز به تأیید اجتماعی از سوی آنها نقش بسزایی در این فرایند ایفا میکند.
زیادهروی کردن در پیروی از اینگونه افراد در فضای مجازی و تبدیل شدن به یک وسواس و کمالگرایانه نگاه کردن یک مسئله مهم است. دو مفهوم در تأیید خودمان وجود دارد که یکی خود واقعی و دیگری خود آرمانی است. زمانی که ما خودی که الان هستیم را نگاه میکنیم و یک الگوی عجیبغریب را به عنوان خود آرمانی قرار میدهیم، فاصله میان خود واقعی و آرمانی خیلی زیاد است و هر چقدر این فاصله بیشتر باشد میزان اضطراب، استرس و وسواس هم در دختران بیشتر میشود.
یک رابطه مستقیمی میان این خودمراقبتی و حس ارزشمندی است، هر چقدر که یک نوجوان به خودش، محیط اطرافش و روابطش بتواند حساس شود و بادقت آنها را بررسی کند و به خودش این رسیدگی را داشته باشد حس ارزشمندیاش بالا میرود و این برعکسش هم اتفاق میافتد یعنی هر چقدر خودش را نبیند و خواستههایش را سرکوب کند میزان رضایتمندی از زندگی کاهش پیدا میکند. اما هر چقدر به دنبال بهتر و بهتر شدن باشند مشکل پیدا میکنند، چون به روح و جسم خود آسیب وارد میکنند.
فردی را در نظر بگیرید که دائم احساس میکند هر آنچه میبیند از دسترس او خارج است. این وضعیت به یک ناهنجاری شناختی منجر میشود که فرد را گرفتار افکاری، چون «دنیا ناکامکننده است»، «من هرگز به خواستههایم نمیرسم»، «من با دیگران متفاوت هستم»، «دیگران موفق شدهاند و من از آنها عقب ماندهام» و سایر باورهای مشابه میکند. این افکار به تدریج رضایت از زندگی را کاهش داده، اضطراب را افزایش میدهد و فرد را به سمت انزوای اجتماعی سوق میدهند.
بهویژه، تفکر «من متفاوت از دیگران هستم» تأثیر مستقیمی بر تشدید انزوای اجتماعی دارد و شاید بدترین اتفاقی است که میتواند برای این فرد بیفتد. از سوی دیگر، فشارهای اجتماعی، بهویژه در نوجوانان، ممکن است بهقدری افزایش یابد که آنها تحتتأثیر قرار گرفته و به خانواده فشار وارد کنندو ممکن است تصمیمهای غیرعقلانی بگیرد؛ بهعنوان مثال، پول قرض بگیرد تا دوستانش را مهمان کند، یک لباس برند خریداری کند، یا اقدامات مشابهی را انجام دهد.
اگر یک نوجوان تمام وقت خود را صرف بازسازی و تقلید این الگوها کند یا دائم در تلاش باشد که زندگیای فانتزی داشته باشد، ممکن است فراموش کند که رشد شخصی چگونه است؟ و واقعا به چه چیزی علاقه دارد. روتین پوستی یا تغذیه سالم، هر کدام بهجای خود مهم هستند، اما باید توجه داشت که رشد فردی یک موضوع کاملا شخصی است. هر فرد باید بر اساس شرایط مالی و فرهنگی خود، برنامهای مناسب برای رشد شخصی تدوین و روتین زندگیاش را مشخص کند.
لایف استایلهای مجازی میتوانند تنها بهعنوان منبعی برای دریافت ایدهها، استفاده شوند، اما همه افراد نمیتوانند دقیقا مشابه یکدیگر زندگی کنند؛ زیرا مسیر رشد هر شخص، همانند اثر انگشت، منحصربهفرد است.
با توجه به جذابیت بصری این محتواها، طبیعی است که نوجوانان تمایل داشته باشند زندگیای لوکس و پرزرقوبرق را تجربه کنند. اما اینکه چقدر میتوانیم خواستههایمان را با آنچه که واقعیت دارد مطابقت دهیم، مسئله مهمی است. دختران باید آگاه باشند که آنچه از سبک زندگی افراد در فضای مجازی مشاهده میکنند، نسخهای ویرایششده و گلچین شده از زندگی آنهاست. حتی باید بداند آن شخصی که الگوی خود قرار میدهد تمام زندگیاش نیست بلکه کموکاستیهایی دارد و شما صرفا گلچین شده تماشا و از همان قسمتها حس خوب دریافت میکنید. در واقع باید گفت افراد بهترین جنبه خود در فضای عمومی را نمایش میدهند و نقصها را میپوشانند.
تبلیغات نادرست در فضای مجازی، شدت پیدا کرده است. بسیاری از بلاگرها در ازای دریافت هزینه، محصولات خاصی را تبلیغ میکنند. اما برای نوجوانان، این تبلیغات بهگونهای تداعی میشود که گویی این محصولات لازمه داشتن سبک زندگی سالم هستند. این بلاگرها سبک زندگی سالمی را نمایش میدهند که به مصرف یک محصول خاص وابسته است، درحالیکه جنبههای منفی این تبلیغات از دید نوجوانان پنهان میماند یا به آن توجه نمیشود. متأسفانه، لایفاستایلهای اینستاگرامی ارزشگذاریهای نادرستی را در فضای مجازی رواج دادهاند؛ بهعنوانمثال، تأکید بیشازحد بر ظاهر، درحالیکه ارزش واقعی شامل جنبههایی همچون سلامت روح و روان و بهداشت فردی است نه صرفا داشتن یک روتین پوستی!