رضا میرزاده، کارشناس رسانه | شهربانو، تغییر در مدلهای انتقال پیام و به دنبال آن، ایجاد رسانههای نوین، انقلابی در عرصه تبلیغات پدید آورده است. اگر روزی شخصی تلاش میکرد به هر قیمت در رسانههای جمعی مکتوب، دیداری و شنیداری، راهی برای ارائه محصول یا خدمات خود پیدا کند. امروزه دیگر معطل این موضوع نمیماند و با بهرهگیری از ظرفیت رسانههای اجتماعی و تعاملی، این کار را در قالبی بسیار فراگیرتر ارائه میکند. همین امر نیز موجب شده است بازار بسیار بزرگی در زمینه عرضه کالا و خدمات در عرصه رسانههای اجتماعی پدید آید؛ بنابراین شبکههای اجتماعی نظیر فیسبوک، اینستاگرام، تلگرام، واتساپ و ... در کنار کارکرد پیامرسانی خود، به بازارهای بزرگی برای عرضه خدمات و محصولات مبدل شدهاند.
در این میان، ارائه و عرضه محصولات مشاغل خانگی، بخش چشمگیری را بهویژه در میان بانوان به خود اختصاص داده است. کاهش زمینههای اشتغال و افزایش نرخ بیکاری، زمینههای تقویت و گسترش مشاغل خانگی را فراهم آورده است. از سوی دیگر، برخی از بانوان نیز تلاش کردهاند با تولید محصولات خانگی و عرضه آن، از محدودیتهایی که به هر دلیل به ماندن آنها در خانه منجرشده است رهایی یابند یا آنکه به این تشخیص برسند که اتفاقا با ماندن در خانه، بهتر میتوانند فعالیتی اجتماعی و مهمتر از آن اقتصادی را رقم بزنند.
از سوی دیگر، امروزه دیگر مشاغل خانگی به تولید غذا یا کیک و شیرینی خانگی یا حداکثر تولید البسه در خانه نیز محدود نمیشود و گستره تولیدات خانگی، بسیار فراتر از این رفته است. ضمن اینکه جامعه مخاطب در عرضه محصولات خانگی نیز روزبهروز گسترش یافته و از عرضههای محلی و خانوادگی در گروههای فامیلی به عرضه محصولات در سطح شهر، استان، کشور و حتی عرصه محصولات در قالبهای بینالمللی مبدل شده است و برخی توانستهاند مشتری و مخاطب محصولات خود را در خارج از مرزهای کشور پیدا کنند. همین گسترش تولیدات نیز موجب آن شده است که حتی بانوانی که روزی تمایلی به انجام فعالیتی جز کار روزمره خانه نداشتند به این کار رو بیاورند. نتیجه نیز آن شده است که در جوامع مختلف، مشاغل خانگی به یک پایه مهم در اقتصاد خانواده مبدل شوند و از آنجایی که توانستهاند از یک سو موجب ایجاد درآمدهای پایدار و از سوی دیگر موجب اشتغال بخش مهمی از ظرفیتهای مغفول اجتماعی شوند، حتی دولتها را ترغیب کنند برای مؤسسات مالی و بیمهای نیز در حمایت از اینگونه مشاغل، الزاماتی ایجاد کنند.
اما نباید از یاد ببریم که همه این موارد در سایه استفاده هدفمند از رسانه خصوصا رسانههای نوین اتفاق میافتد. وقتی که خواسته یا ناخواسته، بخشی از درآمد خانوادهها در خرید، گسترش و ارتقای ابزارهای ارتباط جمعی مصرف میشود و مهمتر از آن، زمان درخور توجهی از فعالیت روزانه هر فرد به گشت و گذار در شبکههای اجتماعی اختصاص پیدا میکند، میتوان با هدفمندکردن این کار هم به افزایش بهرهوری فرد در جامعه کمک کرد هم فضایی برای بازگشت هزینههای یادشده فراهم آورد؛ لذا کارکردهای رسانه نیز از ابزار انتقال پیام گسترش پیدا میکند و به یک ابزار برای ایجاد درآمد مبدل میشود.
بگذارید از یک نمونه بازنمایی کار رسانهای در این زمینه یاد کنیم. در روزهایی که سریال «دیواربهدیوار» به کارگردانی سامان مقدم از شبکه آیفیلم در حال بازپخش بود. در بخشی از این سریال، یکی از خانوادهها تلاش میکند با ایجاد یک مجموعه کترینگ، راهی برای عبور از بحران مالی خود پیدا کند، اما موفقیتی در زمینه پیداکردن مخاطب نمییابد تا اینکه یکی از اعضای خانواده با استفاده از شبکههای اجتماعی میتواند راه برونرفت از این بحران را پیدا کند و خانواده را در مسیر ارتقای وضعیت اقتصادی کمک کند یا در بخش دیگری از سریال، محصولی را که سرپرست خانواده با هزار و یک ترفند در جذب مشتری حضوری نمیتواند به مشتری مورد نظر خود عرضه کند، در مدت کوتاهی با بهرهگیری از همین شبکههای اجتماعی توسط فرزند این خانواده به فروش میرساند و ....
آنچه بیان شد، نمونهای از بازنمایی رسانهای در آموزش استفاده مناسب از رسانهها و شبکههای اجتماعی به مخاطب بود که متأسفانه در سایر مجموعههای تلویزیونی کمتر مورد توجه قرار میگیرد. اینگونه بازنمایی مناسب از تسهیلگری رسانه در فعالیتهای اقتصادی، بدون شک میتواند از یک سو نگاه مردم در استفاده از رسانهها را هدفمند کند و از سوی دیگر، نگاههای منفی به استفاده از رسانههای اجتماعی را کمرنگتر سازد.
در ضمن، این مطلب را از یاد نبریم که جامعه جهانی بیش از دو سال با بحرانی به نام کرونا روبهرو بود و این بحران، اگرچه موجب آن شد که بسیاری جان خود را از دست بدهند، از سوی دیگر فرصتهای استفاده بهینه از فضاهای رسانهای برای عرضه محصولات را آشکار کرد و اکنون که تا اندازهای این بحران را پشت سر گذاشتهایم، میتوانیم با استفاده از تجربیات دوران کرونا، با نگاهی منطقیتر به رسانهها، از ظرفیتهای مختلف آنها بهدرستی بهرهمند شویم.