سیده نعیمه زینبی| شهرآرانیوز؛ از میانهسال ۱۴۰۴ خورشیدی، در راستای حمایت از طرح جوانی جمعیت، خبری در رسانهها انتشار یافت که به مادران باردار این نوید را میداد در آیندهای نزدیک از سوی دولت حمایت مالی میشوند. زنانی که فرزندشان از ابتدای فروردین متولد شدهاند، کارت امید مادر دریافت خواهند کرد.
دولت، این کارت را در دو سال، به صورت ماهانه و به مبلغ دو میلیون تومان شارژ میکند. طرحی که در رسانهها بارها به ابعاد مختلف آن (از تأمین بودجه تا اجرایی شدن) پرداخته و بالاخره در فروردین سال ۱۴۰۵ خورشیدی (به نقل از جراید) وارد فاز اجرایی شده است. این طرح گام کوچکی برای حمایت از مادران و نوزادان برای تأمین هزینههای اولیه است.
البته این تنها طرح حمایتی از مادران نیست و میتوان تاریخ نخستین حمایتهای صورت گرفته از مادران را به بیش از ۸۰ سال پیش بازگرداند و به سراغ روزهایی رفت که نخستین جرقههای حمایت از زنان باردار در جامعه ایرانی کلید خورد. در آن دوران به دلیل نبود امکانات بهداشتی و مرگ و میر بالای مادران و نوزادان حمایتهایی بهداشتی صورت گرفت و اکنون با حل شدن دغدغه زنده ماندن مادران و نوزادان، طرحهای حمایتی دولتی در راستای جوانی جمعیت بیشتر به سمت توانمند کردن مادران و کم کردن موضوع معیشت و نگرانیهای ناشی از آن سوق داده شده است. در سطرهای بعدی، قصه و تاریخ نخستین حمایتهای صورت گرفته از مادران را با هم مرور میکنیم.
قصههای قابلگی و از دست رفتن مادران باردار و نوزادان آنها در گذشته را همه از زبان بانوان کهنسال بسیار شنیدهایم. در زمانهای که فقر و جهل دست به دست هم داده بود تا جان زنان این سرزمین را بگیرد، علم به کمک آنها آمد و مدارس قابلگی در سال ۱۳۰۵ افتتاح شد تا نخستین قابلههای تحصیلکرده را راهی بیمارستان کند.
البته تغییر فرهنگ زایمان خانگی به بیمارستانی به همین راحتی نبود و سالها طول کشید تا مردم به این باور برسند که باید به علم اعتماد کنند. در این شرایط فقر هنوز عامل مهمی بود که جان نوزادان را به خطر میانداخت و همین موضوع سبب شد تا گروهی از خیران پا پیش بگذارند و برای رفع این مشکل انجمنی را تأسیس کنند که یکی از وظایفشان هدایت زنان باردار به تختهای بیمارستان بود.
۲۱ مهرماه سال ۱۳۱۶ روزنامه آزادی این خبر را منتشر میکند: «از طرف اداره معارف، پانزده نفر از بانوان محترم شهر برای تشکیل انجمن حمایت کودکان دعوت شدهاند که در دبیرستان شاهرضا، امروز عصر حضور به هم برسانند.» فروغ آذرخشی که نقش آن در تأسیس نخستین مدرسه دختران در مشهد بر کسی پوشیده نیست، ریاست انجمن تربیت کودکان را بر عهده میگیرد. خبرهای اندکی از فعالیت این انجمن در میان جراید وجود دارد، اما در خرداد سال ۱۳۲۰ خورشیدی، جریده آزادی درباره فعالیتهای آن چنین مینویسد: «چهارسال پیش آقای دکتر حجازی موفق شد که انجمن حمایت کودکان را در مشهد به ریاست بانو فروغ آذرخشی و جمعی از بانوان محترم مشهد تشکیل دهد. آن هیئت هر جا زن باردار بیبضاعتی میدیدند برای وضع حمل به بیمارستان و زایشگاه هدایت میکردند و با توجهات جناب آقای استاندار که در زایشگاه بیمارستان شاهرضا تختخوابی را رایگان به این کار تخصیص دادند، عده زیادی زنهای بیبضاعت در بیمارستان پرستاری شدند تا ایام وضع حمل را بگذرانند و همچنین در بیمارستان منتصریه، برای این منظور تختخوابی تحت اختیار انجمن حمایت کودکان بود.»
۲۹ دی ماه سال ۱۳۱۹ خورشیدی، خبر تأسیس کانون نگهداری و بهداشت کودکان و زنان باردار در جراید انتشار مییابد. پیش از تأسیس شعبه این انجمن در مشهد آستان قدس دست به کار میشود و با توجه به در اختیار داشتن بهترین بیمارستان شهر در آن زمان، سه تصمیم میگیرد و آنها را در روزنامه آزادی انعکاس میدهد:
«یک: زایشگاه بیمارستان شاهرضا را توسعه داده و پنجاه تختخواب به رایگان برای زنان باردار بیبضاعت در آنجا دایر نماید و از اول بهمن ماه هر زن بارداری که به زایشگاه بیمارستان شاهرضا مراجعه نماید، بدون هیچ گونه تشریفاتی او را به رایگان میپذیرند، چون این عده تختخواب برای کلیه مراجعهکنندگان شهر کافی خواهد بود؛ لذا شهرداری و بهداری مشهد خواهد توانست از زنهایی که حالیه بدون داشتن گواهینامه مامائی کرده و باعث اتلاف نوزادان میشوند، قویا جلوگیری نمایند.
دوم: پرورشگاه آستان قدس که فعلا در آنجا چهل کودک بیبضاعت نگاهداری میشوند نیز توسعه داده شده است. از اول بهمن ماه یک صد کودک بیبضاعت در عمارت نوساز جنب دارالتربیه شاهپور نگاهداری خواهند شد و پس از اتمام عمارتی که در همانجا در شرف ساختمان است عده کودکان متدرجا به دویست تن خواهد رسید.
سوم: مشهد فاقد بیمارستان کودکان فعال است به همین خاطر این بخش در بیمارستان شاهرضا تأسیس خواهد شد و امیدواری حاصل است تا اول سال نو وسایل آن فراهم گردد.»
پس از این تخصیص منابع بیمارستان شاهرضا است که بهداری شهرداری در ۹ بهمن ماه سال ۱۳۱۹ خورشیدی به ماماهای بدون گواهینامه اخطار میدهد که اگر بازهم به فعالیت خود ادامه بدهند، تحت تعقیب قضایی قرار میگیرند. از سوی دیگر با توجه به رایگان شدن خدمات بیمارستان شاهرضا برای زنان باردار به آنها نیز توصیه میکند به ماماهای دارای گواهی رسمی یا بیمارستان مراجعه نمایند تا جان خود و نوزادشان به خطر نیفتد.
۲۸ خرداد سال ۱۳۲۰ فروغ آذرخشی و به همراه چند بانوی مطرح شهر دور هم مینشینند و درباره تشکیل شعبه انجمن حمایت از زنان باردار و کودکان تصمیم میگیرند. صادقینژاد رئیس فرهنگ خراسان، شاهرخ نیری شهردار و گلکانی رئیس بانک سپه و محمد قرشی نیز در این جلسه حضور دارند تا هیئت مدیره آن را تشکیل دهند. قرار میشود هر ۱۵ روز، جلسهای برگزار و درباره اقدامات انجمن تصمیم گرفته شود. در دومین جلسه انجمن در ساختمان اطاق بازرگانی با ریاست رکنی فرماندار مشهد ومعاون استاندار قرار بر این میشود که برای پیش بردن اهداف از خیران و نیکوکاران کمک گرفته شود و به این منظور گروههایی به سوی ادارات مختلف گسیل میشوند و دست یاری به سوی آنها دراز میکنند.
در ادامه، آقای گلکانی چراغ صندوق را با اهدای ۵ هزار ریال روشن میکند. پس از آن بسیاری از بزرگان و نامداران شهر مبالغی را برای انجمن میفرستند که نام آنها در چند شماره در روزنامه آزادی به چاپ میرسد. بعضی از کارکنان هم تصمیم میگیرند کمک ثابت ماهانه به این هدف اختصاص دهند که از حقوقشان کسر و به حساب انجمن واریز شود.
البته با همه شروع پرهیجانی که این انجمن دارد و سرو صدایی که در شهر به راه میاندازد، سرنوشت آن خیلی زود به سکوت خبری گره میخورد. با شروع جنگ جهانی و ورود متفقین در ایران، مشهد به اشغال روسها درمی آید و فعالیت انجمن هم متوقف میشود. ۱۵ شهریور ماه روزنامه آزادی خبر از راه اندازی دوباره این انجمن میدهد و مینویسد: «جلسه هیئت مدیره بنگاه حمایت مادران و نوزادان و بانوان باردار در شهرستان مشهد که مدتی بود به واسطه پیش آمدهایی تشکیل نشد و در حال تعطیلی بود، روز دهم شهریور ماه سال ۱۳۲۱ مجددا در محل سابق خود تشکیل و خانم فروغ آذرخشی رئیسه بنگاه نامبرده شرح عملیاتی را که در مدت تعطیلی جلسات بنگاه نسبت به دستگیری از مستمندان و زنان باردار به عمل آورده بودند بیان نمودند.»
با بررسی اسناد موجود در کتابخانه دیجیتال اسناد ملی به این نتیجه میرسیم این بنگاه در سالهای بعد فعالیتش در ابعاد کوچکتر و محدودتر شبیه به خانه بهداشتهای کنونی ادامه پیدا کرده که جزو نخستین حمایتهای مردمی از زنان باردار و نوزادان بوده است.