غلامرضا آذری خاکستر| شهرآرانیوز؛ در روزگاری که کار در کارخانه برای زنان امری نادر بود، صدها زن و دختر مشهدی در سالنهای پرصدا و مرطوب نخریسی خسروی، چرخ اقتصاد شهر را به حرکت درمیآوردند. روایت اسناد از اوایل قرن گذشته، پرده از واقعیتی تلخ برمیدارد؛ جایی که زنان و کودکان، ستونهای ناپیدای صنعت نوپای نساجی خراسان بودند.
کارخانه نخریسی و نساجی خسروی خراسان، نخستین و بزرگترین واحد صنعتی مدرن در شرق کشور بود که با ورود ماشینآلات جدید در سال ۱۳۱۶ به بهرهبرداری رسید. افتتاح این کارخانه، تحولی بزرگ در اقتصاد مشهد به شمار میرفت؛ چراکه با جذب حدود هزار کارگر، سهم چشمگیری در ایجاد اشتغال داشت.
اما در پس این پیشرفت صنعتی، چهرهای کمتر دیدهشده پنهان بود؛ زنان و کودکانی که در دل کارخانه، دوشادوش مردان کار میکردند و بخش بزرگی از نیروی کار آن را تشکیل میدادند. طبق آمار سال ۱۳۱۸، از مجموع ۴۴۸ کارگر کارخانه، ۱۰۰ نفر زن بزرگتر از ۱۵ سال و ۵۲ نفر دختر کمسنوسال بودند که با دستمزدهایی بسیار کمتر از مردان کار میکردند.
در سال ۱۳۲۴، شمار زنان به ۲۰۰ نفر و دختران خردسال به ۷۱ نفر رسید. بسیاری از این کودکان از دارالتربیه شاپور که در نزدیکی کارخانه بود، به کار گرفته میشدند. وضعیت معیشتی و شرایط کاری آنان چنان دشوار بود که روزنامه راستی در اردیبهشت ۱۳۲۳ نوشت:
«زندگی زنان و دختران کارگر ایرانی خارج از حد مشقتبار و غمانگیز است... دختران یازدهدوازدهسالهای که باید پشت نیمکت مدرسه باشند، در دخمههای تاریک قالیبافی روزی دوازده ساعت کار میکنند و هفتهای شش ریال مزد میگیرند.»
زنان بیشتر در بخش بافندگی و کودکان در ریسندگی مشغول بودند. نارضایتی از دستمزد و شرایط کاری، گاهی به اعتراضات پراکنده منجر میشد. گفته میشود طراحی دستگاههای کارخانهها در آن دوران، بهویژه تحت تأثیر جنگ جهانی دوم، طوری بود که امکان استفاده از نیروی کار کودک را فراهم میکرد.
در کنار سختی کار، کارخانه برنامههایی آموزشی نیز برای کارگران داشت؛ از جمله کلاسهای اکابر که در آن، زنان و دختران کارگر خواندن و نوشتن میآموختند — شاید تنها روزنه امیدی در روزگار دشوار کارگری.
روایت کارخانه نخریسی خسروی، تنها روایت شکلگیری صنعت در مشهد نیست؛ بلکه داستان زنان خاموشی است که چرخ تولید را در سکوت به حرکت درمیآوردند. زنانی که اگرچه نامشان در اسناد اقتصادی نیامده، اما سهمشان در توسعه این شهر انکارناپذیر است.