ریحانه عامل نیک، کارشناس الهیات | شهربانو، در دوره قاجار زنانی متعلق به طبقه اشرافزادگان بودند که از دربار به عنوان محل مناسبی برای آموزش علم و هنر بهره میگرفتند. بعضی از آنها زبانهای خارجی میدانستند. تعدادی ساز مینواختند یا نقاشی میکشیدند. از میان آنها میتوان فعالان اجتماعی و سیاسی را هم دید که به مخالفت با همان درباری برخاستند که در آن بزرگ شده بودند.
یکی از این شاهزادگان که شیوه زندگیاش با سایر زنان دربار متفاوت بود فخرالدوله نام داشت. فخرالدوله یا تومانآغا، دختر هفتم و فرزند دهم ناصرالدین شاه، زنی تحصیلکرده بود که نامش بین شاعران دوره ناصرالدینشاه نیز آمده است. خط زیبایی هم داشت و برخی از کارشناسان تاریخ معتقدند تعدادی از خاطرات ناصرالدینشاه به دستخط زیبای اوست.
اما آنچه باعث ماندگاری نام فخرالدوله در تاریخ شده خدمتی است که او به ادبیات عامیانه ایران کرده است. گفته میشود درباریان شبها هنگام خواب ناصرالدینشاه برای سرگرمی او برنامههای متعددی داشتهاند. برای نمونه، هنگام خواب شاه، چند استاد نوازنده سازهایشان را کوک میکردند و برای او مینواختند. سپس داستانگوی رسمی دربار به نام نقیبالممالک داستانهای عامیانه را برای شاه بازگو میکرد.
فخرالدوله پشت در نیمهباز اتاق خواجهسرایان مینشست و بهدقت آن داستانها را مکتوب میکرد و برای آنها نقاشی میکشید. اینگونه شد که نام فخرالدوله به عنوان کسی که داستانهای شفاهی ایران را مکتوب و تصویرگری کرده است در تاریخ قاجار ثبت شد.
به گفته کارشناسان، اگر امروز ما داستانهای ماندگاری، چون امیرارسلان رومی و زرین ملک داریم به همت اوست. شعرهای او شامل دیوانی از چند هزار بیت است که با خط خود نوشته است و در کتابخانه سلطانمحمودمیرزا در پاریس نگهداری میشود.
فخرالدوله در جوانی به بیماری سل مبتلا شد. به همین دلیل، در ۳۳ سالگی درگذشت. بر سنگ مزارش در صحن حرم حضرت فاطمه معصومه چند بیت از شعرهایش نوشتهاند.
محمدحسنخان اعتمادالسلطنه در روزنامه خاطرات خود ذیل وقایع روز ۴ رمضان ۱۳۱۰ مینویسد: فخرالدوله تومانآغا، دختر شاه، امروز صبح مرحوم شدهاست. این شاهزاده خانم ۳۳ سال داشت و بهترین اولاد شاه بود، صاحب جمال و کمال، خط و ربط، نقاشی و موسیقی، اما به مثل مشهور، انگور خوبی بود نصیب شغال شده بود. عشقی به مهدیقلیخان مجدالدوله پیدا کرده بود و به خلاف میل پدر، هفت هشت سال بود که زن او شده بود. از او اولادی هم نمانده است.
