مریم احمدی| شهربانو، مسئله الگوی زن در اسلام از مباحث بنیادین در انسانشناسی دینی، تربیت اجتماعی و تمدنسازی است. قرآن کریم با معرفی زنانی، چون مریم (س)، آسیه (س) و مادر موسی (ع)، الگوهایی از ایمان، طهارت، تدبیر و مقاومت را پیش چشم مؤمنان قرار میدهد. در تاریخ اسلام نیز حضرت خدیجه (س)، حضرت فاطمه زهرا (س) و حضرت زینب کبری (س) از برجستهترین مصادیق زن مسلمان مؤمن، آگاه، مجاهد و اثرگذارند. در منظومه فکری حضرت آیتا... خامنهای، زن مسلمان دارای کرامت ذاتی، هویت مستقل، نقش تمدنی و قابلیت حضور فعال در عرصههای علم، فرهنگ، سیاست و خانواده است. ایشان با نقد دوگانهسازیهای ناقص درباره زن، از «الگوی سوم زن» سخن میگویند؛ الگویی که هم عفاف و خانواده را پاس میدارد و هم حضور اجتماعی و کنشگری مؤمنانه را. این مقاله با رویکرد تحلیلی ـ توصیفی و با اتکا بر آیات قرآن، نمونههای تاریخی و بیانات رسمی رهبر انقلاب، این الگوها را تبیین میکند. در گفتوگو با دکتر معصومه ظهیری، دبیر ستاد راهبردی زن و خانواده حوزه علمیه به آن میپردازیم.
به گفته این کارشناس دینی در ادبیات اسلامی، زن نه موجودی حاشیهای است و نه صرفا عنصری خانوادگی؛ بلکه انسانی است با کرامت الهی، مسئولیت اجتماعی و توانایی اثرگذاری در ساحتهای مختلف حیات فردی و جمعی. قرآنکریم با طرح نمونههای متعدد از زنان صالح و مؤمن، نشان میدهد که زن میتواند در قلههای ایمان، عقلانیت، صبر، مقاومت و هدایت قرار گیرد. از سوی دیگر، تاریخ اسلام شاهد حضور زنانی است که در شکلگیری، تثبیت و استمرار دعوت الهی نقشی تعیینکننده داشتهاند.
در دوران معاصر نیز حضرت آیتا... خامنهای، بر پایه همین مبانی قرآنی و سیره اهلبیت (ع)، نظریهای منسجم درباره زن ارائه کردهاند. در این نظریه، زن مسلمان باید در عین حفظ عفاف، کرامت و هویت زنانه، در تربیت نسل، پیشرفت علمی، فعالیت اجتماعی و دفاع از حق نقشآفرین باشد. این نگاه، نه به انزوا میانجامد و نه به استحاله هویت زن در الگوهای سکولار، بلکه «الگوی سوم» را پیش مینهد.
قرآن کریم اصل کرامت را به «بنیآدم» نسبت میدهد: «وَلَقَدْ کَرَّمْنَا بَنِی آدَمَ» (اسراء: ۷۰) این آیه مبنای کرامت مشترک زن و مرد است و نشان میدهد ارزش انسانی به جنسیت وابسته نیست.
قرآن معیار فضیلت را چنین بیان میکند: «إِنَّ أَکْرَمَکُمْ عِندَ اللَّهِ أَتْقَاکُمْ» (حجرات: ۱۳) پس زن نیز میتواند در پرتو تقوا به عالیترین مراتب قرب الهی برسد.
خداوند در قرآن از زنانی بهعنوان الگو یاد میکند:
«وَضَرَبَ اللَّهُ مَثَلًا لِّلَّذِینَ آمَنُوا امْرَأَتَ فِرْعَوْنَ...» (تحریم: ۱۱)
و: «وَمَرْیَمَ ابْنَتَ عِمْرَانَ...» (تحریم: ۱۲) درباره مریم (س) نیز میفرماید: «إِنَّ اللَّهَ اصْطَفَاکِ وَطَهَّرَکِ وَاصْطَفَاکِ عَلَى نِسَاءِ الْعَالَمِینَ» (آلعمران: ۴۲) و درباره مادر موسی (ع): «وَأَوْحَیْنَا إِلَى أُمِّ مُوسَى أَنْ أَرْضِعِیهِ...» (قصص: ۷) این آیات نشان میدهند زن در منطق قرآن، میتواند در اوج طهارت، تدبیر، ایمان و مسئولیتپذیری قرار گیرد.
مریم (س) در قرآن، نمونه زن پاک، اهل عبادت و برگزیده الهی است. اهمیت او فقط در پاکدامنی نیست، بلکه در «انتخاب الهی» و مقام معنوی اوست. مریم نشان میدهد زن مؤمن میتواند به عالیترین درجات قرب و برگزیدگی برسد.
آسیه، همسر فرعون، نماد ایمان در دل نظام ظلم است. او در اوج قدرت سیاسی فرعون، خدا را برگزید و از سلطه طاغوت آزاد شد (تحریم: ۱۱). این آیه نشان میدهد زن میتواند در برابر اقتدار فاسد بایستد و استقلال ایمانی خود را حفظ کند.
مادر موسی (ع) در موقعیتی دشوار، با الهام الهی تصمیمی سرنوشتساز میگیرد و فرزند خود را به نیل میسپارد (قصص: ۷). این ماجرا ترکیب عقل، عاطفه و توکل را در شخصیت زن برجسته میکند.
حضرت خدیجه (س) نخستین ایمانآورنده به پیامبر (ص) و از پشتیبانان اصلی اسلام در آغاز بعثت بود. ایشان ثروت، موقعیت اجتماعی و ظرفیت خویش را در خدمت دعوت توحیدی قرار داد. خدیجه (س) نشان میدهد که زن میتواند در عرصه اقتصاد و حمایت اجتماعی از یک حرکت الهی، نقشی تمدنساز ایفا کند.
حضرت زهرا (س) جامعترین الگوی زن مسلمان است؛ زیرا در او عبودیت، علم، عفاف، بصیرت سیاسی، دفاع از حق، مادری و مدیریت خانه در کنار هم جمع شده است. خطبه فدکیه نمونهای ممتاز از عقلانیت، احتجاج و شجاعت در دفاع از حق است. از این رو، حضرت زهرا (س) فقط یک شخصیت عاطفی یا خانوادگی نیست، بلکه یک الگوی کامل زن مؤمن فعال و آگاه است.
حضرت زینب (س) پس از عاشورا، پیام کربلا را از نابودی و تحریف نجات داد. او اسارت را به منبر حقیقت تبدیل کرد و دستگاه اموی را در سطح تاریخ رسوا ساخت. زینب (س) نماد زن مقاوم، خطیب حقیقتگو و حامل پیام شهداست.
رهبرشهید انقلاب بر این نکته تأکید دارند که زن در اسلام ابزار نیست، بلکه انسان دارای کرامت، استعداد و حق رشد است. ایشان در دیدار با زنان فرهیخته و فعال کشور تأکید میکنند که زن مسلمان باید فرصت شکوفایی در علم، فرهنگ، هنر، سیاست و اجتماع داشته باشد، بیآنکه هویت زنانه و خانوادگیاش مخدوش شود (رهبر شهید، ۱۴۰۱)
در بیانات ایشان، خانواده جایگاهی بنیادین دارد. بهویژه نقش مادری، تربیت نسل و آرامشبخشی به فضای خانه از ارکان هویت زن دانسته میشود. با این حال، این تأکید به معنای نفی فعالیت اجتماعی نیست؛ بلکه بیانگر تقدم و اصالت نقش خانواده در نظام اسلامی است (رهبر شهید، ۱۳۹۸)
یکی از کلیدیترین مفاهیم در اندیشه ایشان، «الگوی سوم زن» است. این الگو، زن را نه همچون مدل غربی به کالایی برای مصرف و نمایش فرو میکاهد و نه همچون بعضی قرائتهای سنتی به کنارهگیری از جامعه فرامیخواند. زن در این الگو:
مؤمن و عفیف است
تحصیلکرده و اهل رشد است
در خانواده نقش محوری دارد
در جامعه نیز کنشگر، مؤثر و مسئول است
رهبر انقلاب حضرت زهرا (س) را الگوی کامل زن مسلمان میدانند. ایشان در بیانات مختلف، آن حضرت را نمونه جامع «عبودیت، شجاعت، استدلال، حضور اجتماعی و دفاع از حق» معرفی کردهاند (رهبرشهید، ۱۴۰۱). در همین چارچوب، حضرت زهرا (س) تنها «الگوی زنان» نیست، بلکه «الگوی بشریت در قیام برای حق» است.
در بیانات رهبر انقلاب، نقش زینب (س) در حفظ پیام عاشورا برجسته شده است. مضمون کلام ایشان آن است که اگر اقدام و پیامرسانی حضرت زینب (س) نبود، عاشورا در تاریخ میماند، اما حقیقتش بهدرستی منتقل نمیشد. این نکته، نسبت مستقیم میان زن مؤمن و «جهاد تبیین» را آشکار میسازد (رهبر شهید، بیانات درباره حضرت زینب (س).
در ادامه، چند شاهد مثال از بیانات معظمله آورده میشود:
درباره حضرت زهرا (س):
«حضرت فاطمه زهرا (س) الگوی کامل همه بشریت برای قیام در راه حق، ایستادگی، شجاعت، صراحت و قوت منطق و استدلال است». (رهبر شهید، بیانات در دیدار مداحان و شاعران اهلبیت (ع)، ۱۴/۱۰/۱۴۰۱)
درباره جهاد تبیین فاطمی:
«حضرت فاطمه زهرا (س) پایهگذار جهاد تبیین است». (رهبر شهید، همان)
درباره ارزش زن بودن:
«از دید اسلام، زن بودن اصالتا نوعی ارزش است». (رهبر شهید، دیدار هزاران نفر از زنان و دختران)
درباره نقش خانواده:
«مهمترین مسئولیت و نقش زنان، در هر سطحی از توانایی، نقش بسیار مهم آنان در خانواده است». (رهبر شهید، دیدار هزاران نفر از زنان فرهیخته و فعال کشور)
درباره حضور اجتماعی زنان:
«در اسلام، راه هر نوع فعالیت اجتماعی برای زنان همچون مردان باز است، با رعایت دو حساسیت مهم: موضوع خانواده و مراقبت از خطر جاذبههای جنسی». (رهبر شهید، دیدار هزاران نفر از زنان و دختران)
درباره حضرت زینب (س):
«زینب کبری (س) یک نمونه برجسته تاریخ است... اگر اقدام حضرت زینب نبود، حادثه عاشورا در تاریخ نمیماند». (رهبر شهید، بیانات درباره حضرت زینب (س)، ۱۳۹۸)
نکته مهم در اندیشه اسلامی آن است که الگوهای زنانه در سه سطح به هم پیوند میخورند:
سطح وحیانی: حضرت مریم (س)، حضرت آسیه (س)، مادر حضرت موسی (ع)
سطح تاریخی ـ نبوی: حضرتخدیجه (س)، حضرت زهرا (س)، حضرت زینب (س)
سطح معاصر ـ تمدنی: زنان مؤمن، عالم، مجاهد و کنشگر در انقلاب اسلامی
در منظومه فکری شهید حضرت آیتا... خامنهای، این سه سطح در یک خط سیر منسجم قرار میگیرند. زن مسلمان در این منطق، هم «بنیان خانواده» است، هم «معلم نسل»، هم «کنشگر اجتماعی» و هم «حامل ارزشهای تمدن اسلامی».
مطالعه آیات قرآن، سیره زنان برجسته تاریخ اسلام و بیانات حضرت آیت ا... خامنهای نشان میدهد که الگوی زن در اسلام، الگویی چندبعدی، متعادل و تمدنساز است. مریم (س) نماد طهارت و اصطفا، آسیه (س) نماد مقاومت در برابر طاغوت، خدیجه (س) نماد پشتیبانی از نهضت، فاطمه زهرا (س) نماد جامعیت زن مسلمان و زینب (س) نماد جهاد تبیین و ماندگاری پیام حق است. در گفتمان رهبری نیز زن مسلمان با هویت مستقل، عفاف، علم، حضور اجتماعی و نقشآفرینی خانوادگی تعریف میشود. ازاینرو، زن در اسلام نه در حاشیه، بلکه در مرکز تربیت، مقاومت و تمدنسازی قرار دارد.