شیرین سیدی| سال های اولیه شهرداری مشهد نکات مبهم و حتی ناشناخته زیادی دارد که اسناد خانوادگی خاندان های قدیمی مشهد به روشن شدن آن ها کمک خواهد کرد. نمونه ای از این اسناد در خانواده مسعودی خراسانی، چهره اولین شهردار مشهد را برای پژوهشگران تاریخ این شهر روشن کرد. در این نوشته به اختصار تنها به ذکر آنچه از لابه لای اسناد این خاندان درباره شهرداری مشهد یافت می شود، پرداخته شده است.
اولین انجمن های بلدی مشهد
انتخابات انجمن بلدی(انجمن شهر) مشهد در ذی حجه 1325قمری برابر 1286خورشیدی برگزار و «حاج محمدحسن میرزا منتصرالملک» به عنوان رئیس انجمن بلدی انتخاب شد؛ اما این انجمن با شروع استبداد صغیر(1287شمسی) منحل و اندکی بعد با به پایان رسیدن این دوره، فردی به نام «شجاع الایاله» به عنوان رئیس این انجمن انتخاب شد.
داشته ها از اولین سال های تشکیل شهرداری در مشهد
قدیمی ترین سند درباره بلدیه مشهد، نشریه ای است که همین اداره به چاپ رسانده است. بر ما روشن است که دومین شماره این نشریه که با نام «بلدالامین» منتشر می شده، در 28محرم۱۳۲۸ قمری برابر ۲۰بهمن۱۲۸8خورشیدی به چاپ رسیده و انتشار آن تا پنج ماه بعد یعنی ۲۴جمادی الثانی۱۳۲۸ به صورت هفتگی ادامه داشته است.
از سوی دیگر نامه ای به تاریخ ۱۳۰۹خورشیدی با مهر بلدیه موجود است که در آن از «اداره کابینه بلدیه۱۳۲۸» یاد شده است. این سال همان سال قمری تاسیس بلدیه در مشهد یعنی ۱۲۸۸خورشیدی است.
شواهد موجود همچنین نشان می دهد که این اداره نوبنیان نتوانسته است به طور مستمر به کار خود ادامه دهد و برای مدتی احتمالا بین سال های1289تا 1294 تعطیل شده است.سپس، پس از عبور از این دوره بلدیه دوباره به ریاست فردی به نام «سرتیپ عبدالرحیم کاشف الملک» آغاز به کار کرده و به طور مستمر دایر بوده است اما در آن سال های نخستین، چه کسی شهردار مشهد بوده است؟
کشف اتفاقی نام ونشان اولین شهردار مشهد
به استناد روزنامه بلدالامین، رئیس بلدیه مشهد در سال 1288شمسی، فردی به نام «شجاع الایاله» بوده و معاون وی نیز «آقامیرزا هاشم خان» نامی بوده است اما اینکه «شجاع الایاله» لقب چه کسی بوده و چقدر درباره او و روزگار شهردار بودنش، می توان اطلاعات به دست آورد، بخش پنهانی بود که به طور اتفاقی یک دیوان شعر قدیمی آن را عیان کرد.
خاندان مسعودی خراسانی یک گنجینه بزرگ از اسناد و یادگارهای مکتوب تاریخ معاصر ایران دارند که خانم دکتر مسعودی خراسانی سامان دهی اش کرده و بخشی از آن نیز به آستان قدس اهدا شده است. در حین همین سامان دهی، خانم مسعودی هنگام تورق مقدمه دیوان پدربزرگش، متوجه واژه «بلدی» می شود و علت قید آن در دیوان را از متخصصان تاریخ می پرسد و همین امر روشن می کند که «محمدحسن خان مسعودی خراسانی» همان «شجاع الایاله» اولین شهردار مشهد است.
شجاع الایاله» همان «سالارموید» است
محمدحسن مسعودی در سال1251 به دنیا آمد. او فرزند مسعودخان و شاهزاده خانم بود. پدرش مسعود، ملقب به «خان»، خود فرزند محمدحسین هروی «رئیس هرات» بود که در زمان فرماندهی حسام السلطنه(عموی ناصرالدین شاه) و درپی درگیری های جداسازی هرات از ممالک محروسه ایران، همراه خانواده و جمعی از بستگان و هواداران به مشهد آمد و در محله «سرشور» و در دالانی که بعدها به دالان مستوفی معروف شد، ساکن شدند.
درباره جد اولین شهردار مشهد باید گفت محمدحسین هروی، به پاداش خدمات و مبارزات برای حفظ هرات با وجود ناکامی انتهایی کار به مقام «استیفای خراسان» رسید و به ازای املاک واگذاشته خود در هرات، چند پارچه ملک به او واگذار شد و لقب «مستوفی» یعنی مسئول امور حسابداری دولت را یافت.
پدر شجاع الایاله، مسعود ملقب به «خان»، فرزند ارشد محمدحسین هروی بود. او با زنی از خاندان قاجار به نام «مُلکِ سلطان خانم» ازدواج کرد. این زن، دختر لطف ا...میرزاشعاع الدوله، بیست ودومین پسر عباس میرزا نایب السلطنه بود.
شرح حال شخص محمدحسن خان اما به نقل از مقدمه دیوان خطی او که در مرداد 1328خورشیدی، پسرش(رضا مسعودی) تنظیم کرده است، از این قرار است:
در دوره استبداد صغیر که مشهد نیز دچار هرج ومرج شده بود، عده ای آشوبگر یوسف خان بیگلربیگ(رئیس شهربانی یا داروغه) را کشتند. میرزا حبیب ا... مجتهدشهیدی با موافقت انجمن ایالتی از محمدحسن خان درخواست می کند که او بیگلربیگ شود. محمدحسن خان هم که مردی باخدا و دلسوز بود، برای بهتر شدن اوضاع شهر می پذیرد و 30ماه مشغول خدمت می شود تااینکه در سال 1328قمری پست خود را به مامور اعزامی تهران تحویل می دهد.
عید قربان 1325قمری برابر 1286شمسی دستور تشکیل بلدی از تهران رسیده بود و او با هزینه شخصی، اقدام به تشکیل انجمن بلدی در مشهد می کند و کاشف الملک را معاون و اعتمادالدوله را رئیس دفتر می کند و قریب سه سال به اداره امور آن می پردازد. در اواخر سال1333قمری(برابر1294شمسی) سالارممتاز رئیس بلدی و شجاع الایاله رئیس شهربانی می شود.
محمدحسن خان ابتدا به «آقاسردار» ملقب بود و بعد به شجاع الایاله و بعدها لقب «سالارموید» را گرفت اما شهردار مشهد چه سمت های دیگری داشته است؟
شاعری که نماینده سنا هم شد
محمدحسن خان در دوره ای از پست های دولتی کناره گرفت اما دوباره به عرصه سیاست بازگشت. در دوره اول مجلس موسسان(1304خورشیدی) به عضویت آن مجلس برگزیده شد و به طور متوالی از دوره7 تا 13 نماینده مجلس شورای ملی بود.(سال 1307 تا 1320خورشیدی). او همچنین در بهمن1328 عضو مجلس سنا شد و در طول این سال ها در تهران زندگی می کرد.
سالارموید، مردی شاعر و ادیب و مطلع از علم نجوم بود و هم زمان با ملک الشعرا بهار، فرخ خراسانی، ابوالقاسم حبیب اللهی و... عضویت انجمن ادبی خراسان را داشت. می گویند ماده تاریخ «عدل مظفر» در صدور فرمان مشروطه، سروده اوست، چنان که افرادی که با او در ارتباط بوده اند، می گویند اولین شهردار مشهد حتی پس از سال ها در تهران زندگی کردن، علاقه خاصی به شهر خود داشت و با لهجه مشهدی صحبت می کرد. او در دوم فروردین1334 درگذشت.
منابع: تاریخچه شهرداری مشهد، مهدیه برادران قاسمی- تاریخ معاصر مشهد، دکتر یوسف متولی حقیقی- گفت وگوی مهدی سیدی با خانم دکتر مسعودی خراسانی