مستند ژورنالیسم

شُله مشهدی فقط یک غذا نیست؛ روایتی از همدلی، نذر و مشارکت مردمی است که نسل به نسل در دیگ‌های بزرگ محرم و صفر زنده مانده است. غذایی که ساعت‌ها پختنش زمان می‌برد و ده‌ها نفر برای آماده‌کردن آن کنار هم می‌ایستند. از کوچه‌ها و هیئت‌های قدیمی مشهد تا امروز، شله بخشی از حافظه جمعی این شهر بوده؛ طعمی که با آیین، مهمان‌نوازی و فرهنگ نذر گره خورده است. در این گزارش، از تاریخچه، شیوه پخت و راز ماندگاری یکی از مشهورترین غذا‌های آیینی ایران گفته‌ایم؛ غذایی که هنوز هم با هر دیگ، داستانی از مشارکت و ارادت را روایت می‌کند.

نیم‌قرن پیش، در خیابان دانشِ آن روز‌ها (که امروز «علامه مصباح یزدی» نام دارد) پاساژی شکل گرفت که آرام‌آرام چهره یک محله را تغییر داد؛ «پاساژ بلور». جایی که از سال ۱۳۵۵ با خرید قسطی آن توسط صنف بلورفروشان، به قلب تپنده فروش عمده بلور و چینی در مشهد بدل شد و کوچه علامه مصباح‌یزدی ۴ را به «سرای بلور» معروف کرد.

جمعی از قهرمانان و ورزشکاران ملی کشور در اواخر فروردین ماه ۱۴۰۵ با حضور در مدرسه «شجره طیبه» میناب، همدردی خود را با خانواده‌های داغدار این فاجعه اعلام کردند؛ حضوری که بیش از هر چیز، روایت همبستگی ایران با مردمی بود که داغی بزرگ بر دل دارند. رنج و اندوه مردم میناب، تنها اندوه یک شهر نیست؛ زخمی است که قلب هر انسان آزاده‌ای را در هر نقطه جهان به درد می‌آورد. حالا در میان دیوار‌های مدرسه‌ای که هنوز نشانه‌های این جنایت ناجوانمردانه را در خود دارد، چهره‌های شناخته‌شده ورزش ایران حاضر شده‌اند تا شاید مرهمی هرچند کوچک بر رنج بزرگ خانواده‌های داغدار باشند. در این حضور صمیمانه، فرشته کریمی، آمنه محمودی، محمد عزت‌پور، جواد فروغی، ذبیح‌الله پورشیب، پری‌سادات باقری و نگار اسماعیلی حضور داشتند. این ورزشکاران با همت «مجمع مردمی ورزش کشور» به میناب سفر کردند تا در کنار خانواده‌های داغدار، یاد دانش‌آموزان شهید مدرسه شجره طیبه را گرامی بدارند و پیام همدلی و همراهی جامعه ورزش ایران را به مردم این شهر برسانند.

ایستادن، حتی به تنهایی در تارَک ایرانی‌هاست. غیرت ایرانی با شرافت دینی آمیخته شده و سدی است در برابر اشغال و اشغالگری در این سرزمین. این شب و روز‌ها در خیابان‌ها می‌توان ورق خوردن تاریخ را دید. این مردم همان مردم ایرانی غیوری هستند که با آگاهی به امام سوم شیعیان (ع) تأسی کردند و در همه بزنگاه‌های تاریخ همچنان ایستاده‌اند. حتی اگر کشته شوند، بازهم تکثیر می‌شوند.

رضا مهاجری هنوز هم وقتی نام ابومسلم را می‌شنود، صدایش می‌لرزد. مثل کسی که ناگهان بوی خاک باران‌خورده زادگاهش را حس کرده باشد، چشمانش برق می‌زند و بعد آرام می‌شود. می‌گوید هنوز هم به ورزشگاه می‌آید و بازی‌های لیگ استان و کشور را می‌بیند. هنوز نگاه‌های سنگین طرف‌داران اصیل و ریش‌سفید‌های استخوان‌خردکرده فوتبال شهر را حس می‌کند که موقع شکست نمی‌توانست توی چشم‌هایشان نگاه کند. درنهایت همه حرف‌های ما با مهاجری باز به یک چیز برمی‌گردد؛ به باشگاهی که هویت این شهر بود: من فوتبال خراسان را به دو بخش تقسیم می‌کنم؛ یکی پیش از ابومسلم، یکی پس از ابومسلم. پس از ابومسلم ما هویتمان را از دست دادیم. فوتبالیست قدیمی محله آب‌وبرق هنوز هم باورش نمی‌شود که تیمی با آن همه ریشه و شور، حالا فقط در خاطره‌ها مانده باشد. می‌گوید هنوز در خیابان که راه می‌رود، مردم از او سراغ ابومسلم را می‌گیرند: رفتم خرید، با خانمم. چند نفر جلویم را گرفتند، گفتند آقای مهاجری، چرا ابومسلم برنمی‌گردد؟ باورم نمی‌شد هنوز مردم دغدغه دارند، هنوز مطالبه دارند. اما متأسفانه کسی صدایشان را نمی‌شنود. با مهاجری صبح تا ظهر یک روز به‌نسبت سرد پاییزی، در ورزشگاه تختی، روی بالاترین سکو، درباره خودش، فوتبال، روز‌هایی که به‌عنوان خبرنگار ورزشی در روزنامه خراسان کار می‌کرده است و ابومسلم گفت‌و‌گو کردیم.

دکتر محمدباقر تعبدی یکی از پزشکان دهه سی و چهل مشهد بود که هم‌زمان با طبابت، کار رسانه‌ای هم می‌کرد. 

خانه‌ تاریخی سوهانگر چندسالی است که تلاش می‌کند تا بعد از سال‌ها فراموشی و خاموشی و خالی از صدای خنده و خاطره بودن دوباره برگردد به روزهایی که طاقچه‌ها و دیوارهایش گردگیری شود. سوهانگر از معدود خانه‌های مشهد است که از دوره قاجار در محله بالاخیابان و کوچه پنجه در بخش روس‌نشین مشهد به‌جامانده است و قرار است دوباره جان بگیرید. ویژگی مهم خانه سوهانگر یک نقاشی ۱۰۰ ساله است. نقاشی که امضای صاحب اثر پای آن ثبت شده است.

«باره»، «بارو» یا «شهربند»، همگی نام‌دیواری است که صد‌ها سال، چون ماری عظیم‌الجثه، دورتادور شهر تابران توس چنبره زده و از این شهر باستانی، چون گنجی گرانبها محافظت می‌کند. اما دیواری که از سه حمله خانمان برانداز جان سالم به در برده، حالا حال‌وروزش نزار است و از هر زمانی بیشتر به تیمار و نگهداری نیاز دارد. «باره» و «ارگ» تنها بقایای باقی‌مانده از شهر تابران است که الگویش میراثی گرانبها از سبک معماری شهر‌های قرون وسطایی ایران است. این عرصه ۲۴ تیر سال ۱۳۷۵ در فهرست آثار ملی ثبت شد. اما اقدامی که شایسته حفظ یک اثر ملی است در حقش ادا نشد.

این روایتِ یک زیارتِ از راه دور است، زیارتی که در بخارا بهانه‌اش را یافتم. دلتنگی ما مشهدی‌ها برای حرم، چاره‌ای جز زیارت ندارد و گاهی یک بهانه ما را به حرم می‌رساند، این بهانه برای من یک تابلوی مینیاتور صد ساله بود که سال‌های پیش از توس برای حاکم بخارا هدیه آورده شده است.

مشهد شهر خاطرات ماندگار است. خاطراتی که برای ابد در ذهن آدم حک می‌شود، مثل پا گذاشتن به حرم برای اولین‌بار، دیدن شلوغی و رنگارنگی بازار رضا و چندین و چندخاطره دیگر. اما عطر مشهدی یکی از ماندگارترین‌های این خاطرات است، خاطره‌ای که از یک رایحه می‌آید. رایحه‎ای آشنا و ماندگار. در این ویدئو سراغ راز این عطر رفته‌ایم.