ابراهیم بلوکی*| خراسان به عنوان یکی از قدیمیترین زیستگاههای انسانی فلات ایران، همواره این افتخار را داشته است که از ارکان حیات فرهنگی ایران زمین باشد. مشهد نیز با پیشینه غنیای که از توس (سوسیای عصر هخامنشی) به یادگار برده، یکی از دیرپاترین شهرهای خراسان کهن به شمار میرود که نام آن در جای جای فرهنگ، هنر و تمدن ایران تکرار شده است. از دوران دود چراغ خوردن، در نور پیه سوز و شمع کتاب نوشتن تا عصر گسترش مدارس علمیه و نظامیهها و حتی این دوره، خراسان و مشهد از پیش گامان عرصه فرهنگ ایران بوده و هستند. این پیش گامی در بسیاری از حوزهها به ویژه روزنامه نگاری مشهود است، چنان که پس از تهران و آذربایجان، عنوان سومین خاستگاه روزنامه نگاری در ایران به مشهد و خراسان تعلق دارد. روزنامه نگاری مشهد و خراسان ۱۲۰ سال پیش با انتشار روزنامه «ادب» آغاز شد و آهسته آهسته در گذر زمان رشد کرد تا آنجا که در کمتر از ۲۰ سال، تعداد چاپ خانههای شهر چند برابر شد.
گام نخستین: انشار روزنامه ادب
جالب است بدانید نخستین روزنامه نگاران مشهد و خراسان مدیران مدارس، شاعران، ادبا و سپس کارکنان دولتی بودند. در این میان، باید میرزا صادق ادیب الممالک فراهانی، مدیر روزنامه «ادب»، را پدر روزنامه نگاری مشهد و خراسان نامید. او کسی بود که نیاز مشهد به داشتن روزنامه را حس کرد و به انتشار نشریه «ادب» در مشهد اقدام کرد.
خورشید، نخستین روزنامه حرفهای شهر
پس از ادیب الممالک، میرزا صادق معتمدالسلطان تبریزی هم نقش چشمگیری در پا گرفتن روزنامه نگاری خراسان ایفا کرد. وی مدتی در روزنامه «ادب» و یکی دو نشریه دیگر فعالیت میکرد، ولی از سال ۱۲۸۵ روزنامه «خورشید» را منتشر کرد؛ لذا به اعتبار پیشینه حرفهای میرزا صادق تبریزی، روزنامه خورشید را میتوان نخستین روزنامه حرفهای مشهد نامید. همچنین در ۱۰ سال نخست انتشار روزنامه در مشهد، روزنامهها به رغم نامشان به صورت هفتگی منتشر میشدند. نخستین نشریهای که بیش از ۲ شماره در هفته منتشر شد، روزنامه «خراسان» به مدیر مسئولیِ سید حسین اردبیلی بود که از سال ۱۲۸۷ آغاز به کار کرد. همچنین روزنامه «اطلاعات یومیه» یکی از نخستین روزنامههای ایران بود که به شکل روزانه در شهر مشهد منتشر میشد.
بشارت مشروطه خواه
روزنامه «بشارت» به عنوان دومین روزنامه منتشر شده در شهر، به شکل مؤثری از مشروطه نوپای کشور حمایت میکرد. آگهی تأسیس بانک ملی ایران و نیز انتشار آگهی حمایت زنان خراسان از بانک ملی نمونهای از مطالب روزنامه «بشارت» میباشد که در سال ۱۲۸۵ منتشر شده است.
اولین روزنامههای تخصصی مشهد
روزنامه «چمن» نیز نخستین روزنامه مشهد بود که اشعاری به لهجه مشهدی منتشر میکرد. سراینده این اشعار شیخ احمد بهار، پسرعموی محمدتقی بهار، بود که کار سرایش و انتشار اشعار مشهدی را بعدها در نشریات دیگر هم ادامه داد. در کنار همه اینها از مجله ماهانه «دبستان» نیز میتوان به عنوان نخستین ماهنامه تخصصی ادبیات خراسان نام برد. این ماهنامه از سال ۱۳۰۱ وارد عرصه مطبوعات کشور شد و طی ۶ سال حیات خود، به یکی از نشریات ادبی وزین سطح کشور تبدیل گردید. مجله ماهانه «طب کنونی» نخستین ماهنامه تخصصی پزشکی مشهد است که از سال ۱۲۹۹ آغاز به کار کرد. همچنین روزنامه «آشفته» نخستین روزنامه مشهد و به احتمال زیاد نخستین روزنامه ایران بوده که نگارش محاورهای را وارد نثر روزنامه نگاری کرده است. نخستین شماره این روزنامه در سال ۱۲۰۸ منتشر شد.
مشهد و روزنامههایی که شخصی اداره میشدند
در میان نسل اول روزنامه نگاران مشهد افراد عاشقی بودند که از درآمد یا از قبل ثروت موروثی خود برای زنده نگهداشتن نشریه شان هزینه میکردند. مرتضی میرزا قهرمان، بنیان گذار نخستین مدرسه دخترانه مشهد، و محمد دانش بزرگ نیا، بنیان گذار نخستین کلاس سطح متوسطه مشهد، که بعدها به نخستین دبیرستان مشهد تبدیل شد از جمله این عاشقان و از نسل اول روزنامه نگاران مشهد به شمار میروند که نشریاتی را با هزینه شخصی چاپ و منتشر کرده اند. جالب است بدانید در میان مطبوعات مشهد و خراسان، ۳ نام «خراسان»، «طوس» و «خورشید» بیش از نامهای دیگر تکرار شده اند. این در حالی است که هیچ یک از روزنامههای منتشرشده با نام مشترک ارتباطی با نشریات هم نامِ پیش از خود نداشته اند.
طوس، قدیمیترین چاپ خانه مشهد
نخستین مطبوعات مشهد در چاپ خانه «طوس» منتشر میشدند. البته ناگفته نماند در آن دوران، چاپ خانه دیگری با نام «محمدزاده» نیز در مشهد فعال بوده، ولی حضور چندان مؤثری در عرصه چاپ مطبوعات نداشته است. پس از ۳۰ سال از انتشار نخستین نشریه، روزنامه نگاری مشهد به اندازهای گسترش یافت که داشتن چاپ خانهای جدید و به روز ضرورت پیدا کرد. از همین رو، مرتضی میرزا قهرمان با تجهیز و نوسازی چاپ خانه «خراسان» آن را به یکی از حامیان اصلی مطبوعات مشهد تبدیل کرد. این چاپ خانه سربی قدیمیترین چاپخانه مشهد به شمار میرود.
علاوه بر این، در مشهد روزنامههای خارجی بسیاری نیز چاپ و منتشر میشد. در واقع، در دوران اشغال ایران از سوی روس و انگلیس، این قدرتهای خارجی برای تبلیغ اهداف و سیاستهای خود دست به انتشار روزنامه در شهر مشهد زدند. این جدا از نشریات ایرانیای بود که روزنامه نگاران وابسته در حمایت از روس یا انگلیس منتشر میکردند.