شیما سیدی| پیچ و خم های پی در پی را که پشت سر بگذارید و وارد منطقه سرسبز و حفاظت شده بینالود شوید، پیرزنی با لبخند به شما خوشامد می گوید و دعای خیرش را نثار راهتان می کند. کمی بعد تابلوهایی با عنوان «مردم دیزباد تفنگ و تبر را دوست ندارند»، « علوفه خشک کوه ها=انبار باروت» و... از مقابل دیدگانتان می گذرد، سپس در یک تابلو بزرگ مردی را با لباسی سبز به رنگ طبیعت دیزباد می بینید که انگشت اشاره اش را به نشانه هشدار بالا گرفته و می گوید: «مبادا شکار، مبادا تبر بر درخت و بهار، محیط و زمین را نکو پاک دار» دقیقا پای تابلو، همان مرد، که حالا دست روزگار مویش را سپید کرده، ایستاده و ضمن خوشامدگویی به تمامی گردشگران، قبل از ورود به روستای «دیزبادبالا» خواستار محافظت از محیط زیست می شود. این ها همه نشانه هایی است از اینکه وارد یک روستای خاص شده ایم.
انگار به خارجه سفر کرده ایم
چشمه سارهای فراوان، درختان سر سبز، روستای پلکانی، آب و هوای خنک و... همه این زیبایی ها برای جذب گردشگر در این هوای گرم و آلوده مشهد به روستایی در 75 کیلومتری این شهر کافی است. اما هیچ یک از این موارد دلیل سفر ما به روستای دیزباد بالا نیست که فرهنگ بالای مردم دیزباد بالا در مهربانی با طبیعت و محیط زیست، بیش از هر چیز ما را شیفته این روستا کرده است. برای مایی که همیشه با حسرت از فرهنگ بالای خارجی ها در مهربانی با محیط زیست سخن می گوییم باور اینکه یک روستا در نزدیکی مشهد از چنین تمدن پیشرفته ای برخوردار است، کمی سخت به نظر می رسد.
مردمی مهربان با پرنده و حیوان
سرتان را که بالا بگیرید، در لابه لای درختان، حتما لانه های رنگارنگی را می بینید که مردم دیزباد بالا برای پرندگان آشیانه ساخته اند، در داخل استخر های این روستا هم که بنگرید حتما قطعات چوبی را خواهید دید که به آب انداخته شده تا اگر پرنده ای خواست آب بخورد، غرق نشود. همچنین شورای روستا تصویب کرده است که اگر کسی می خواهد خانه ای بسازد یا مرمت کند، حتما بخشی از خانه باید آشیان پرنده باشد. باورشان به این است علاوه بر اینکه پرندگان با آوازی که می خوانند حال مردم را بهتر می کنند هر چه پرنده ها حالشان در این روستا بهتر باشد، هم در قلمرویی که پرواز می کنند کود بهتری در زمین می پاشند و این کود می تواند حاصلخیزی خاک را افزایش و میزان نیاز به کودشیمیایی را کاهش دهد و هم اینکه پرنده ها با آفات مبارزه می کنند. البته مهربانی مردم این روستا تنها نصیب پرندگان نمی شود که سایر حیوانات نیز از آن بهره مندند. مثلا برای گرازها در داخل خاک سیب زمینی یا آلوی قطره طلا جاساز می کنند، تا آنان برای رسیدن به سیب زمینی، با پوزه قوی شان خاک را زیر و رو کنند. با این کار نه تنها به گراز کمک می کنند که قدم بزرگی هم برای خود و طبیعت برمی دارند. مردم دیزباد بالا با کمک این شیوه سنتی دیگر نیازی به استفاده از تراکتور برای شخم زدن ندارند و بالطبع خاک روستا نیز زیر چرخ ها و شخم های تراکتور سست نمی شود و با یک باران ساده سیل جاری نخواهد شد. این محبت مردم به محیط زیست تا حدی است که آنان سالیانه مبلغی از یارانه خود را صرف حفاظت از محیط زیست می کنند و آن را به یگان مردمی حفاظت از محیط زیست روستا تحویل می دهند.
احترام به طبیعت در ژن مردم دیزباد است
از همان ورودی روستا، اِلمانی عجیب روی بلندی، توجه ها را به خود جلب می کند. المانی به شکل دی اِن اِی (عامل انتقال وراثت) که پیچ و تاب خورده و در بالای آن یک آشیانه کبوتر و سپس یک قلم به چشم می خورد. محمود کردی، رئیس شورای روستای دیزباد بالا در توضیح این المان می گوید: فرهنگ حفظ محیط زیست در ژن مردم دیزباد بالاست و از نسلی به نسل دیگر منتقل می شود. او ریشه تمام کارهای مردم روستا در دوستی با طبیعت و حیوانات را به فرهنگ بالای آنان برمی گرداند و می گوید: هرکجا دیدید مردم به طبیعت احترام می گذارند و دوستدار حیوانات اند بدانید آن مردم تمدن دارند.
روستای پاک با تفکیک زباله از مبدأ
در کنار طبیعت زیبای این روستا، تمیزی محیط آن هم برای بازدیدکنندگانش خیره کننده است. در این روستا نه تنها هیچ یک از اهالی، زباله ای بر زمین نمی ریزد، بلکه مردم خودشان محیط روستا را تمیز می کنند و در زمانه ای که کمتر کسی در ایران به تفکیک زباله اهمیت می دهد، دیزبادی ها به صورت خودجوش زباله های خود را تفکیک می کنند. حامیان محیط زیست در مشهد و نیشابور هم که چنین رفتار شایسته ای را از سوی مردم دیزباد مشاهده کرده اند، همه ساله در ایام نوروز برای تمیز کردن زباله هایی که بعضی گردشگران بی ملاحظه تولید می کنند، به یاری اهالی دیزباد می آیند؛ چراکه به گفته دهیار روستا، با وجود نصب بنرهای هشداردهنده فراوان و البته فراهم شدن سطل های مکانیزه و سرویس های بهداشتی متعدد با کمک هزینه های مردمی، بازهم افرادی پیدا می شوند که به محیط پاک این روستا بی توجه هستند و آن را آلوده می کنند.
اولین روستای بدون بی سواد ایران
سال 1312 اجداد دیزبادی های امروز، تصمیم گرفتند مانند شهرهای بزرگ ایران در روستایشان مدرسه داشته باشند. مردم دیزباد در آن زمان نامه ای به مسئولان وقت آموزش و پرورش استان نوشتند و از آن ها تقاضا کردند مدرسه ای در روستایشان تأسیس کنند، اما مسئولان وقت به دلیل صرف نکردن بودجه ساخت مدرسه و پرداخت حقوق معلم برای یک روستای کوچک، از این کار سر باز زدند؛ بنابراین مردم دیزباد با مشارکت یکدیگر ساختمان مدرسه را ساختند و سپس مجدد نامه ای به آموزش و پرورش نوشته و تأکید کردند تمام هزینه های معلم را قبول خواهند کرد و به این ترتیب، اولین مدرسه دیزباد به صورتی کاملا مردمی و غیرانتفاعی آغاز به کار کرد. نتیجه تلاش های دیزبادی ها سال 1351 نمایان شد، وقتی که دیگر هیچ بی سوادی در روستا باقی نماند . این ها را رئیس شورای روستا می گوید و ادامه می دهد: «در آن زمان افرادی از سازمان یونسکو برای ثبت این موضوع به دیزباد آمدند .» علاقه به تحصیل امروز هم در این روستا ادامه دارد، چنانکه 250 معلم بازنشسته در دیزباد بالا وجود دارند و این روستا همچنین دانش آموختگان بسیاری در دانشگاه های معتبر جهانی همچون هاروارد آمریکا دارد.
روستایی با محصولات ارگانیک
مردم دیزباد توانسته اند با بهره گیری از خاک حاصلخیز و چشمه های پرآب اطراف روستا و البته رعایت اصول علمی، میوه هایی مرغوب و ارگانیک تولید کنند. مهم ترین میوه باغ های دیزباد گیلاس است و پس از درخت گیلاس، درختان سیب، آلبالو، زردآلو و هلو هم به وفور در این روستا یافت می شود. محمود کردی، رئیس شورای اسلامی روستا می گوید: «اصولا میزان آفات در مناطق سردسیر بسیار کمتر از مناطق گرمسیر است، بنابراین باغداران دیزباد کمتر به سمپاشی نیاز پیدا می کنند.» او توضیح می دهد: «اگر هم در برخی مناطق آفتی مشاهده شود، همه دیزبادی ها به صورت هماهنگ و در زمان کوتاهی سمپاشی می کنند تا آفت، فرصت حرکت از باغی به باغ دیگر نداشته باشد و مردم مجبور به سمپاشی مجدد نشوند.»
شکار و چیدن گیاه ممنوع
سازمان محیط زیست در سال 92، دیزباد را به عنوان بخشی از منطقه حفاظت شده بینالود اعلام و بوته کنی، قطع درختان جنگلی و شکار را در این روستا ممنوع کرده است. پس از این اعلام، اهالی دیزباد با مشارکت یکدیگر، یگان حفاظت مردمی را برای حفظ محیط زیست و منابع طبیعی روستا تشکیل داده و وظیفه حفظ گیاهان دارویی در کوه های اطراف روستا را به آن محول کردند. جلوگیری از شکار و حفظ گونه های جانوری نیز از دیگر مسئولیت های یگان حفاظت مردمی است. محمود کردی در این باره می گوید: متأسفانه در طول سالیان گذشته، دیزباد تبدیل به شکارگاه غیر دیزبادی ها شده بود و روزی نبود که صدای تفنگ در این منطقه شنیده نشود. این امر باعث می شد دیگر حتی یک بز کوهی در دیزباد دیده نشود و کبک و دیگر پرندگان نیز در حال نابودی بودند. اما با تشکیل یگان حفاظت مردمی، ورق برگشت و امروز دیگر کسی در دیزباد اجازه شکار ندارد. البته خود اهالی روستا هم در این زمینه تعامل خوبی با نیروهای یگان حفاظت دارند و هر کجا صدای تفنگی بشنوند، بلافاصله موضوع را به آن ها گزارش می دهند.
احیای مرتع با کنترل دام
ارجح دادن مرتع به دام، یکی دیگر از سیاست های مردم دیزباد برای حفظ محیط زیست است، آنان در طول سال های گذشته تعداد گله های خود را از 25 گله به یک گله کاهش داده اند و به این ترتیب مرتع را حفظ و روستا را از خطر سیل دور نگاه داشته اند. چنانکه با وجود باران های سیل آسای بهاری امسال، سیلی در این روستا جاری نشد و تنها آب زلال، البته با فشار زیاد در رودخانه روان گشت.
آداب و رسوم
مراسم چیله بجست در دیزباد و برخی از روستاهای نیشابور در شب آخر بهمن ماه به پاسداشت نعمت های الهی برگزار می گردد و شباهت بسیاری به مراسم چهارشنبه سوری ایرانیان باستان دارد. این مراسم که به دست فراموشی سپرده شده بود، در سال ۹۳ با همت شورا و اهالی روستای دیزباد بالا احیا شد.
مراسم نوحصار معروف ترین مراسم اهالی دیزباد است که در آخرین جمعه مرداد برگزار می شود و مضمونی از شرح سلوک و معراج عرفا دارد. معمولا همه دیزبادی ها چه ساکنان روستا و چه مهاجران به شهرها و مقیمان خارج از کشور برای شرکت در این مراسم به روستا باز می گردند. در گویش محلی نو به دره یو شکلی می گویند که قسمت اول مراسم شامل دو وادی در آن برگزار می گردد، حصار نیز قلعه ای در دورترین اراضی روستاست که شاهد برگزاری قسمت دوم مراسم در پنج وادی است. شرکت کنندگان در مجموع هفت وادی عشق را طی می کنند.
چطور برویم؟
وارد جاده نیشابور که شوید، توربین های بادی نشانه ای است از ورود به منطقه دیزباد، با رد کردن رباط فخر داوود در 62 کیلومتری مشهد، سمت راست بپیچید و 13کیلومتر دیگر پشت سر بگذارید، به روستای سبز دیزباد بالا می رسید. مراقب باشید که پیچ های انتهای مسیر زیاد و گاه پرخطر است.
کجا بگردیم؟
روستای دیزباد بالا که در ارتفاع دو هزار متری از سطح دریا قرار دارد، حدود 10درجه خنک تر از مشهد است و از همین رو می تواند مکان مناسبی برای سفر دراین گرمای تابستانی باشد. 150چشمه در این روستا وجود دارد که مقابل هرکدام یک استخر زیبا قرار دارد. برخی از چشمه ها در داخل روستا و عمومی و برخی دیگر داخل باغ ها و خصوصی است. اگر از مسیری خاکی در کنار چشمه مرکزی روستا بالا بروید، پس از حدود 15 دقیقه پیاده روی می توانید به آلاچیق ها برسید و از همانجا نمای پلکانی زیبای روستا را ببینید. همچنین اگر رو برگردانید پشت سرتان می توانید بقایای قلعه سنگی را در نوک کوه ببینید. همچنین برخی از اهالی تخت هایی داخل باغ های خود گذاشته و اجاره می دهند.
چه امکاناتی دارد؟
مردم روستای دیزباد بالا با روی خوش از گردشگران استقبال می کنند و امکانات گردشگری خوبی همچون باغ رستوران، آلاچیق، اقامتگاه، سرویس بهداشتی و... برای آنان فراهم کرده اند، اما اگر خدایی ناکرده گردشگری بخواهد گیاهان دارویی را از ریشه بکند، به درختی آسیب برساند، حیوانی را شکار کند، زباله بریزد و... برخورد بسیار جدی را تجربه خواهد کرد. این روستا بیشتر محل مناسبی برای گردشگران علاقه مند به محیط زیست است.