رضا سلیمان نوری - «من پیشرفت ایران را منحصرا در 2 چیز تشخیص داده ام: یکی رعایت حفظ الصحه (بهداشت و درمان) و دیگری ترقی معارف. برای رعایت حفظ الصحه در چناران که منطقه محرومی بین قوچان و مشهد است، یک بهداری ایجاد و برای ترقی معارف، خانه پدری ام را به کتابخانه تبدیل کرده ام.» این جمله معروف ترین نوشتار به یادگار مانده از بزرگ ترین واقف فرهنگی ایران است، مردی که در طول عمرِ صد و یک ساله اش نشیب و فرازهای بسیاری را دید و ظهور و سقوط 5 پادشاه و 2 سلسله حکومتی را از نزدیک مشاهده کرد. سخن از حاج حسین ملک است، همان فردی که مشهدی ها با «باغ ملی» و «پارک وکیل آباد» می شناسندش و تهرانی ها با «موزه وکتابخانه بزرگ ملک».
حاج حسین را باید سردمدار سنت حسنه وقف در دوران معاصر ایران لقب داد. وقف یکی از سنن بسیار خوب اسلامی است که ردپای آن از نخستین سال های تأسیس جامعه اسلامی تاکنون در زوایای مختلف زندگی مسلمان دیده شده است و بی شک در آینده نیز دیده خواهد شد، سنتی حسنه که ناشی از بزرگ منشی و دین داری شخص واقف بوده و سرانجامش بهبود اوضاع فرهنگی، اجتماعی، اقتصادی، مذهبی و... جامعه براساس نیت واقف از آن وقف است. در این بین حاج حسین آقای ملک -که نیاکانش همگی اهل فرهنگ بودند و علاوه بر تجارت دستی در شعر و ادب نیز داشتند- وقف فرهنگی را برترین وقف ها تلقی می کرد و بر همین اساس ثروت انبوه خود را -که یک قسمت آن میراث پدرش، محمدکاظم ملک التجار، و بخشی ثمره تلاش های تجاری بسیار خودش بود و اغلب نیز به املاک و مستغلاتی در مناطق مختلف کشور، به ویژه خراسان، تبدیل شد- وقف کرد؛ بخشی وقف آستان قدس و بخشی وقف مردم مشهد.
نخستین وقف نامه
حاج حسین ملک نخستین گام برای وقف اموال خود را در 6 آبان ماه 1316 خورشیدی برداشت. او در این روز کتابخانه ای را که جمع آوری کتب خطی و نادر آن از سال 1278 مهم ترین برنامه غیر تجاری او محسوب می شد و در خانه پدری او در بازار بین الحرمین تهران قرار داشت، به همراه تمام اثاثیه و کتاب های موجود در آن، وقف آستان امام رضا(ع) کرد تا «شعبه ای از کتابخانه مقدسه رضویه باشد» و کافه و عامه افراد ساکن ایران بدون رعایت ملیت حق استفاده داشته باشند.
آن چه وقف شد علاوه بر هزاران نسخه خطی نفیس یا چاپ سنگی، شامل فرش ها، لوسترها، مبلمان و تابلوهای نقاشی بود که او به عنوان لوازم و تجملات زندگی شخصی از آن ها استفاده می کرد؛ همچنین مجموعه های تمبر، سکه، آثار لاکی و تابلوهای نقاشی نیز در میانشان دیده می شد. این آثار ابتدا کنار کتابخانه به نمایش درآمدند، سپس هسته اولیه موزه ملک را شکل دادند.
ملک در وقف نامه کتابخانه، تولیت موقوفه را به خود اختصاص داده بود که پس از مرگ به نایب التولیه آستان قدس رضوی سپرده شد. 2 تن از فرزندانش و مدعی العموم دیوان عالی تمیز (دادستان کل کشور در تشکیلات امروزی قوه قضائیه) نیز به عنوان ناظر اجرای وقف نامه تعیین شدند. طبق وقف نامه، کتابخانه ملی ملک، همه روزه به جز تعطیلات برای استفاده عموم باز است، اما بیرون بردن کتاب (حتی به امانت) ممنوع است و کتاب ها باید در محل کتابخانه مطالعه شوند.
مصارف وقف نامه ها
حاج حسین ملک در طول زندگی اش 7 وقف نامه دیگری نیز تنظیم کرد که نخستینِ آن ها در سال 1325 خورشیدی و آخرین آن ها در سال 1340 تنظیم شد. او در این مدت البته با احتساب وقف نامه سال 1316 بر روی هم ، 63 هزار هکتار از اراضی موروثی و خانوادگی خود را وقف آستان قدس رضوی کرد. یکی از پربارترینِ این وقف نامه ها در 25 فروردین ماه 1330 توسط حاج حسین تنظیم شد و در جریان آن 20 قطعه زمین بزرگ کشاورزی در خراسان و تعداد زیادی دکان در بازار تهران، وقف آستان قدس رضوی شد تا درآمدشان به کتابخانه اختصاص پیدا کند. تولیت و نظارتِ تمامی این موقوفات نیز همانند وقف نامه اول بود که درآمد آن ها اغلب صرف خرید کتاب و لوازم موزه، اداره کتابخانه، مرمت کتاب ها، پرداختِ حقوق کارکنان، برپایی جشن در سالروز ولادت پنج تن آل عبا (ع)، بعثت پیامبر اسلام (ص)، میلاد فرخنده امام رضا (ع)، برپایی مراسم سوگواری در روزهای هفتم تا یازدهم محرم و برگزاری مراسم یادبود در سالروز درگذشت واقف می شود.
اقدامات عام المنفعه دیگر
حاج حسین ملک همان گونه که در ابتدای این مطلب هم بدان اشاره شد، علاوه بر وقف نامه های هشت گانه بالا که طی آن ها بخش اعظم اموال خود را به آستان قدس واگذار کرد - به نوعی تنها واقف کشور محسوب می شود که در آستان قدس بخش ویژه ای را به نام موقوفات خود ثبت کرده است- اقدامات عام المنفعه دیگری نیز انجام داد که نام او را برای همیشه جاودان کرده است. یکی از این اقدامات وقف عام باغ وکیل آباد مشهد برای استفاده عمومی مردم مشهد و زائران به عنوان تفرجگاه بود. او همچنین با اختصاص 2 میلیون متر مربع زمین ساختِ خانه برای فرهنگیان تلاش کرد تا شرایط زندگی برای اهل فرهنگ را تا حدی سهل تر کند.
پاداش نهایی
حاج حسین ملک که باید از او به عنوان بزرگ ترین واقف فرهنگی و مردِ وقف معاصر نام برد، سرانجام مزد تمام کارهایش برای اعتلای فرهنگی پرچم سبز رضوی و فرهنگ پاک علوی را از امام خوبی ها گرفت. این پاداش سکونت ابدی او در غرفه شرقی دارالحفاظ حرم مطهر رضوی پس از درگذشت در3مرداد سال 1351 خورشیدی بود تا بدین گونه بدن جسمانی او در یکی از نزدیک ترین مکان های ممکن با ضریح پاک معصومی باشد که خود را خادم آن حضرت و زائرانش می پنداشت و در تمام عمر تلاش می کرد به نوعی چه از منظر فرهنگی و چه اجتماعی بر سطح آسایش ایشان بیفزاید.