درختان کهنسال عامل پایداری فضای سبز شهرها

فضای سبز شهری بر اکولوژی شهری به ویژه اقلیم، هوا، خاک، آب‌های زیر زمینی و گونه‌های جانوری تاثیر می‌گذارد. مهم‌ترین اثر فضای سبز در شهرها، کارکرد‌های زیست محیطی آنهاست که شهر‌ها را به عنوان محیط زیست جامعه انسانی معنی دار کرده است و با آثار سوء گسترش صنعت و کاربرد نادرست تکنولوژی مقابله نموده، سبب افزایش کیفیت زیستی شهر‌ها می‌شوند.

امروزه جامعه شناسان، روان شناسان و پزشکان بر این باورند که فضای سبز افزون بر تامین بهداشت جو و محیط مکان‌های مسکونی، نقش مثبتی در سلامتی شهروندان به عهده دارد. گیاهان و فضای سبز در روند زندگی انسان‌ها به خصوص هنگام فراغت از کار و تکاپو که به دنبال مامنی جهت التیام اعصاب و روان خویش می‌گردند، نقش مؤثری داشته و این نقش در بقای حیات در کره خاکی با اهمیت‌تر می‌گردد.

ضرورت ایجاد و حفظ پوشش سبز گیاهان یکی از بدیهیات زندگی امروزی است و مثلث بقا و دوام انسان که شامل آب، هوا و غذا است، بدون وجود گیاه هیچ گاه تکمیل نمی‌گردد، زیرا هم تأمین اکسیژن و هم غذاسازی فقط با وجود گیاه امکان پذیر خواهد بود.

با توجه به ضرورت وجودی گیاهان، در حیات انسانی و از آنجا که انسان موجودی است تنوع طلب، در فضای سبز شهری علاوه بر ضرورت اهمیت و بهاء دادن به درختکاری، ایجاد تنوع از دیگر فاکتور‌های مهم به نظر می‌رسد، استفاده به جا و مناسب از پوشش گیاهی، احداث و نگهداری فضای سبز نیاز به تجربه و دانش، تحقیق و تفحص و شناخت نیاز‌های گونه‌های گیاهی مختلف دارد، تا رابطه دیرین انسان و طبیعت تقویت شود و انسان بار دیگر با طبیعت فراموش شده آشتی نماید. این رویکرد شهروندان، شهر‌ها را به سوی خلق فضا‌های ماندگار و مطلوب برای نسل‌های آتی و حاضر سوق می‌دهد.

در این بین درختان در فضای سبز شهری از اهمیت بسیار بالائی برخوردار می‌باشند. در بین تمامی اجزا زنده و غیر زنده فضای سبز این درختان هستند که سیمای شهری را تحت تاثیر قرار داده و آورده زیادی را از جهت اکولوژیکی برای شهر‌ها به ارمغان می‌آورند. هر چه بر تعداد و کیفیت درختان یک شهر افزوده شود، پایداری اکولوژیکی آن شهر بیشتر خواهد شد و نقصی که هم اکنون در فضای سبز اکثر شهر‌های ایران مشهود است، عدم وجود درختان با دیرزیستی بالا است.

درختان کهنسال (Old Trees, Long-Lived Trees, Old Growth Trees) هر کشور از جمله مهم‌ترین ذخایر ژنتیکی گیاهان آن کشور به شمار می‌آید. از دیدگاه ژنتیکی درختان کهنسال را ذخیره ژنی معرفی می‌کنند، زیرا در دراز مدت تحت تاثیر شدید رقابت و انتخاب طبیعی قرارگرفته‌اند. تعریف مشخصی برای درختان کهنسال براساس معیار‌های بین المللی وجود ندارد.

کارشناسان فضای سبز، سن، قطر، ارتفاع، فرم و گستردگی تاج درخت را معیار سنجش درختان کهنسال قرار می‌دهند. سن درخت در تشخیص و طبقه بندی درختان کهنسال مهم‌ترین عامل است. تعریف واژه کهنسالی با دیرزیستی (Longevity) در درختان متفاوت است. دیرزیستی معرف حداکثر سن طبیعی درختان است که نشان دهنده دامنه بیشینه سنی در شرایط مختلف اکولوژیکی برای هر گونه است و زمانی آغاز می‌شود که آثار و ساییدگی درونی در آن ظاهر شود.

ارتباط میان درختان دیرزیست و مردم بستگی به فرهنگ آن منطقه داشته و ارتباطی دو سویه می‌باشد، به صورتی که فرهنگ و اعتقادات باعث گردیده که مردم نسبت به نگهداری درختان اهتمام ورزیده و بدون داشتن نگاه اقتصادی نسبت به حفظ آنها اقدام نمایند. ما هم اکنون و در سال‌های آتی از نظر تعداد درختان کهنسال در کلانشهر‌های کشور اوضاع مناسبی نخواهیم داشت.

همه ساله در اکثر شهر‌های ایران، تعداد زیادی درخت غرس می‌گردد. اگر مجموع تعداد این درختان را در هر شهر با هم جمع کنیم، در یک بازه زمانی مثلا ده سال به تعداد قابل توجه و تاملی می‌رسیم. از طرفی همه ما می‌دانیم که در عمل این تعداد درخت در شهر‌ها به صورت زنده وجود ندارد، چرا که اکثر درختان کاشته شده به دلائل متعدد از جمله نامناسب بودن بستر کاشت، در همان سال اول از بین می‌روند.

تعدادی که بتوانند از گزند صدمات سال اول جان سالم به در ببرند، در سال‌های دوم، سوم و .. از بین خواهد رفت. از طرفی کاملا مشهود است که تعداد درختان مسن که دیرزیستی بالائی دارند، در شهر تحت تاثیر ساختمان سازی و اجرای پروژه‌های شهری رو به کاهش است.

این امر در بافت مرکزی شهر‌ها کاملا قابل مشاهده و ملموس است. این وضعیت ما را به مرحله‌ای رسانده که بایستی تمهیدات موثری را در زمینه ارتقاء مشارکت شهروندان برای حفظ و نگهداری درختان کهنسال بیاندیشیم تا در آینده از نظر پایداری فضای سبز شهری، دچار مشکلات متعددی نشویم.