زهرا صادقیان | شهرآرانیوز؛ تصور کنید در هر ترم تحصیلی، میلیونها برگ کاغذ، بی صدا در دفاتر و کتابخانههای دانشگاهها دفن میشوند؛ از تکالیف هفتگی دانشجویان گرفته تا رسالههای حجیم دکتری. اما حالا، ابلاغیهای دقیق و شفاف ازسوی معاونت آموزشی وزارت علوم، تحقیقات و فناوری، مسیر جدیدی را ترسیم کرده است.
در این ابلاغیه که تاریخ اول آذر امسال را دارد، ابوالفضل واحدی خطاب به رؤسای تمام دانشگاهها و مراکز آموزش عالی کشور تأکید کرده است: «در راستای تدابیر و سیاستهای وزارت در دستیابی به اهداف برنامه مدیریت سبز، صرفه جویی در مصرف کاغذ و کاهش هزینهها و همچنین باتوجه به نقش پیشرو نظام آموزش عالی کشور در بهینه سازی رفتارها و فرایندها در جامعه، لازم است مطابق ابلاغیههای قبلی مرتبط، همه دانشگاهها و مؤسسات آموزش عالی برای حذف و ممنوع کردن چاپ کاغذی پایان نامه ها، رساله ها، گزارشهای علمی، گزارشهای درسی و تکالیف آموزشی رایج در همه مقاطع و رشته ها، اقدام کنند.»
حالا و با گذشت بیش از یک ماه از صدور این دستورالعمل، ما به سراغ تعدادی از دانشگاهها و مراکز آموزش عالی خراسان رضوی رفتهایم تا ببینیم این فرمان دیجیتالی، روی زمین دانشگاههای این استان چه ردپایی گذاشته است.
برای درک بهتر ضرورت و اهمیت ابلاغیه وزارت علوم درباره حذف کاغذ از چرخه ارتباطات و امور دانشگاه ها، به این گفتههای محمدتقی نظرپور توجه کنید؛ او که سال ۱۳۹۸ معاون وقت اداری، مالی و مدیریت منابع وزارت علوم، تحقیقات و فناوری بود، در تیرماه همان سال گفته بود: «دستورالعمل حذف چاپ پایان نامهها را اگر دانشگاهها اجرا کنند، نه تنها برای هر دانشجو چهار کیلو کاغذ استفاده نمیشود، بلکه چاپ نشدن سالانه ۲۰۰هزار پایان نامه، منجر به صرفه جویی ۱۰۰میلیون ورق کاغذ میشود. همچنین به گفته او، حرکت دانشگاهها به سوی حذف کاغذی پایان نامه ها، منجر به عدم قطع حداقل ۵ هزار اصله درخت صنوبر ده ساله از جنگلهای فعلی کشور میشود.»
سعید مهدوی، رئیس وقت گروه خمیروکاغذسازی مؤسسه تحقیقات جنگل ها، مراتع و آبخیزداری، نیز همان زمان گفته بود که منع چاپ کاغذی پایان نامهها برای هر دانشجو، میتواند هزار برگ صرفه جویی درپی داشته باشد. هر کاغذ A۴ را بخواهید وزن کنید، حدود سه تا چهار گرم است؛ یعنی هزار برگ ضربدر چهار گرم میشود چهار کیلو، این میزان برای هر دانشجوست؛ حالا این را تعمیم دهیم به دانشجویان کارشناسی ارشد و دکتری که در کشور مشغول به تحصیل هستند و میخواهند فارغ التحصیل شوند که میزان صرفه جویی از آن به دست میآید.
سیدکاظم ملکوتی، معاون تحقیقات و فناوری دانشگاه علوم پزشکی ایران، نیز دی ماه سال ۱۳۹۸ در این باره گفته بود: ضرورت صرفه جویی در مصرف کاغذ، یک مسئله جدی است. یک بسته پانصد عددی کاغذ که قیمتش ۳ تا ۴هزار تومان بود، الان بین ۳۰ تا ۴۰هزار تومان قیمت دارد.
صرف چنین هزینهای برای دانشگاه و دانشجو سخت است. مصرف کاغذ در بخش پایان نامهها باتوجه به تعداد چندصدهزارنفره دانشجویان که بخشی از آنها در مقاطع ارشد و دکتری تحصیل میکنند، بسیار زیاد است، این درحالی است که هرکدام از دانشجویان باید چندین نسخه از پایان نامه خود را برای خود، استادراهنما، کتابخانه مرکزی، بیمارستان و... چاپ کنند. دنیای دیجیتال و امنیت آن، موضوعی است که باید مورد توجه و استفاده ما قرار گیرد تا بتوانیم از این طریق، استفاده از اسناد مالی کاغذی را به حداقل برسانیم.
او همچنین تأکید کرده بود: حذف پایان نامههای کاغذی، تنها بخش کوچکی از صرفه جویی در مصرف کاغذ را شامل میشود. سبز بودن (به نفع محیطزیست) این اقدام، بخش دیگری از موضوع است که هم به نفع کاهش هزینه هاست و هم با وجود فناوری دیجیتالی شدن که در همه جا هست، مصداق پیدا میکند.
درکنار ابلاغیه وزارت علوم برای حذف پایان نامههای کاغذی، تجربههای شخصی دانشجویان و فارغ التحصیلان نیز، نشان میدهد که این تصمیم تا چه اندازه میتواند بار مالی آنان را سبک کند.
احمد صداقت نیا، فارغ التحصیل رشته حقوق جزا از دانشگاه آزاد، هزینه چاپ پایان نامه خود را بیش از ۵/۱ میلیون تومان میخواند و میگوید: براساس دستورالعملی که پیش از ورود من به مقطع ارشد صادر شده بود، مجاز بودم پایان نامه را پس از دفاع و رفع نواقص در قالب لوح فشرده تحویل دانشگاه دهم، با این حال برای یادگار یک نسخه چاپی، تهیه کردم تا حاصل سه سال تحصیل جلوی چشمم باشد.
او توضیح میدهد که در ابتدا قصد داشته است پایان نامه دویست وپنجاه صفحهای خود را یک رو چاپ کند، اما با مشاهده هزینه یک میلیون و۶۵۰هزار تومانی برای سادهترین جلد گالینگور، تصمیم گرفته است آن را دورو چاپ کند تا هم هزینه کاهش یابد و هم در مصرف کاغذ صرفه جویی شود.
درنهایت، نسخه یادگاری او با هزینه یک میلیون و ۱۷۵ هزار تومان آماده شد. صداقت نیا تأکید میکند: دو نسخه پایان نامه را به صورت فایل فشرده، تحویل دانشگاه دادم که تنها ۵۰هزار تومان هزینه داشت. همین نشان میدهد که بخشنامه عدم لزوم تحویل پایان نامه کاغذی، به صرفه جویی در هزینههای دانشجویانی که منبع درآمدی ندارند، کمک میکند.
تجربه مریم، دانشجوی دکتری عمران، نیز گویای فشار مالی سنگین چاپ پایان نامه است. او بیان میکند که در دوران کارشناسی ارشد، چنین بخشنامهای وجود نداشت و ناچار شد سه نسخه پایان نامه خود را مطابق قالب رسمی دانشگاه چاپ کند؛ نسخههایی که باید بخشهایی مانند مقدمه و صفحات مرتبط با استادان، دورو و سایر صفحات، تک رو چاپ میشد. هزینه این کار، نزدیک به ۴ میلیون تومان بود که به قیمت امروز بیش از ۶ میلیون تومان برآورد میشود.
او با اشاره به حجم پایان نامه اش که بیش از سیصد صفحه داشته است، میگوید: هزینه من نسبت به هم دورهایها کمی بیشتر شد، اما اغلب آنان نیز آن زمان برای هر نسخه پایان نامه، بیش از یک میلیون تومان پرداخت کردند.
مریم ادامه میدهد: وقتی شنیدم بخشنامه ممنوعیت چاپ پایان نامه صادر شده است، بسیار خوشحال شدم. علاوه بر هزینه سنگین، مشکل دیگری هم وجود داشت؛ نقشهها و تصاویر در چاپ دقیق، منتقل نمیشدند و من در پایان نامه ارشدم مجبور شدم برخی صفحات را با راپید اصلاح کنم. حالا با نسخه دیجیتال، این مشکلات هم برطرف میشود.
در این میان، پاسخ برخی مراکز آموزشی کلیدی، به ویژه دانشگاه فردوسی مشهد به عنوان مهمترین دانشگاه این شهر، تأمل برانگیز است. دکتر عبدالرضا جوان جعفری، رئیس این دانشگاه، حاضر به پاسخگویی و شفاف سازی در مورد میزان اجرای این ابلاغیه نشد، این سکوت درحالی است که دانشگاه فردوسی با حجم عظیم دانشجو و فعالیتهای پژوهشی، یکی از اصلیترین مصرف کنندگان کاغذ در منطقه به شمار میرود.
این پاسخگونبودن، منحصر به دانشگاه فردوسی نیست. دکتر منظم، رئیس دانشگاه پیام نور خراسان رضوی، و حجت الاسلام والمسلمین دکتر جهانگیری، رئیس دانشگاه علوم اسلامی رضوی، نیز حاضر به پاسخگویی درباره چگونگی اجرای ابلاغیه اخیر وزارت علوم در دانشگاههای متبوع خود نشدند. همچنین دکتر محسن مرادی، رئیس دانشگاه آزاد اسلامی خراسان رضوی، با تأیید دریافت ابلاغیه، فقط به ذکر کلیاتی درباره قدیمی بودن موضوع، بسنده و از دادن توضیحات بیشتر خودداری کرد.
رئیس دانشگاه امام رضا (ع) با تأیید دریافت ابلاغ اخیر وزارت علوم مبنی بر حذف کاغذ از چرخه ارتباطات علمی، درباره تلاشهای این مجموعه برای اجرای آن میگوید که پس از دریافت این ابلاغیه، مانند سایر ابلاغیههای مشابه، آن را به تمام استادان دانشگاه ابلاغ کرده است و براساس اطلاعاتی که به او میرسد، تمامی استادان دانشگاه بر اجرای این ابلاغیه، اصرار میورزند.
دکتر ابراهیم دانشی فر با تأکید بر اینکه خودش در جایگاه استاد دانشگاه، از بدو دریافت این ابلاغیه آن را اجرایی کرده است، بیان میکند: پس از دریافت این ابلاغیه، شرایط در دانشگاه به گونهای تنظیم میشود که تمام دانشجویان گزارشهای درسی خود را از مسیر «درسا»، یعنی سامانه اطلاعات کمک آموزشی دانشگاه امام رضا (ع)، ارسال میکنند و هیچ گزارش، تکلیف هفتهای، مقاله و پایان نامهای به صورت مکتوب و کاغذی، تحویل گرفته نمیشود.
رئیس دانشگاه امام رضا (ع) با اشاره به اینکه اجرایی شدن این ابلاغیه در دانشگاه، تحت مدیریت وی در هر نیم سال، صرفه جویی صدهاهزار برگه کاغذی را به دنبال دارد، میافزاید: اگر همه دانشگاههای ایران این بخشنامه را به صورت کامل اجرایی کنند، میلیونها برگه کاغذ مصرف نمیشود و این کمک بسیار بزرگی در راه حفظ ذخایر طبیعی و البته مادی کشور است.
همچنین رئیس دانشگاه خیام مشهد با تأیید دریافت این ابلاغیه، از پیش دستی مجموعه تحت مدیریت خود در جلوگیری از هدر رفتن کاغذ خبر میدهد و میگوید: دانشگاه از حدود پنج سال قبل از مطرح شدن این دستورالعمل، براساس درک وضعیت و تشخیص مدیریتی مجموعه، اقدام به حذف تدریجی کاغذ از فعالیتهای اداری و آموزشی خود کرده است.
دکتر ابراهیم براتی باقرآباد درباره دلیل این پیش دستی بیان میکند: به جز دانشجویان تحصیلات تکمیلی، بسیاری از دانشجویان مقطع کارشناسی این دانشگاه به ویژه در رشتههای فنی، پروژههای درسی متعدد دارند و لازم است مستندات کارهای خود را به استاد و دانشگاه تحویل دهند.
او ادامه میدهد: این امر، هم هزینه سنگینی را به دانشجو تحمیل میکند و هم فضای زیادی از کتابخانه و مرکز اسناد دانشگاه را به خود اختصاص میدهد، بنابراین در گروههای آموزشی و سپس هیئت مدیره دانشگاه، تصویب شد که دریافت فعالیتهای درسی دانشجویان از حالت کاغذی به حالت دیجیتالی، تغییر کند و تمام کارها روی سی دی تحویل داده و در کتابخانه نیز به صورت دیجیتالی، نگهداری شود و به راحتی دردسترس سایر دانشجویان قرار گیرد.
رئیس دانشگاه خیام با اشاره به همکاری کامل استادان و دانشجویان طی حدود پنج سال اجرای این طرح در دانشگاه میافزاید: البته آنان علاوه بر دریافت نسخه دیجیتالی کارهای دانشجویان، به دلیل برگزاری اغلب جلسات دفاع به صورت نمایشگاه علمی، از آنان میخواهند که برای کار خود، پوستری هم تهیه کنند که بتوانند در نمایشگاه استفاده کنند.
وی در ادامه میگوید: اقدام دانشگاه در پنج سال گذشته، باعث حذف کاغذ از چرخه کاری، چه در بین دانشجویان و استادان و چه در کارهای اداری شده است و راهکاری شایسته برای حفظ سرمایهها و داشتههای محیط زیستی کشور و جلوگیری از هزینه مالی سنگین برای دانشجویان و همچنین دانشگاه است.
رئیس مؤسسه آموزش عالی خردگرایان مطهر نیز با تأکید بر دریافت این ابلاغیه، میگوید که این ابلاغیه هرچند تاریخ جدیدی دارد، پیش از این هم موارد مشابه آن برای دانشگاهها ارسال شده بود و تقریبا پنج سالی است که در دانشگاههای مختلف اجرا میشود.
دکتر علیرضا بیدخوری درباره نحوه اجرای ابلاغیه در مجموعه تحت مدیریت خود نیز بیان میکند: بیشترین مصرف کاغذ در دانشگاه ما مربوط به پایان نامههای کارشناسی ارشد است و به همین دلیل، از زمان صدور نخستین ابلاغیه در این باره که اختصاص به پایان نامهها داشت، آن را به تمام استادان و دانشجویان اعلام کردیم و بر همین اساس، در این سال ها، دانشجویان پایان نامه هایشان را به صورت فایل الکترونیک، تحویل استادان و دانشگاه دادهاند.
وی در مورد مزایای این نوع بخشنامهها میگوید: این نوع اقدامات از یک سو باتوجه به مسائل مرتبط با محیط زیست، راهکار بسیار مثبتی برای حفظ سرمایههای خدادادی کشور است و ازطرفی، باعث میشود فضای بسیار زیادی که در کتابخانهها برای نگهداری جزوههای کاغذی و چاپ شده، پایان نامهها و تحقیقات اختصاص پیدا میکرد، آزاد شود و مورد استفاده بهینه قرار گیرد.
رئیس دانشگاه اقبال هم با تأیید دریافت ابلاغیه اشاره شده میگوید: دو سال قبل از ارسال این ابلاغیه، یعنی در سال۱۴۰۲، ابلاغیه مشابه دیگری به دانشگاه ارسال شد که آن را اجرایی کردهایم.
منصور تاجری ادامه میدهد: بیشترین سود این کار، از منظر مادی به دانشجویان میرسد. پیش از این، هر دانشجو موظف بود دو تا سه جلد پایان نامه، چاپ و صحافی کند که هرکدام حدود یک میلیون تومان هزینه داشت، اما اکنون باتوجه به دیجیتالی شدن پایان نامههای تحویلی، دانشجویان مبلغ بسیار کمتری هزینه میکنند.
به گفته او، مزیت این ابلاغیه برای دانشگاه، حذف فضای لازم برای نگهداری پایان نامههای دانشجویان است؛ زیرا نگهداری الکترونیکی آن ها، فضای بسیار کمتری از نگهداری فیزیکی پایان نامهها به خود اختصاص میدهد.