شیرین سیدی- هانیه مشتاق خراسانی | شهرآرانیوز؛ در اولین سالهای پیروزی انقلاب اسلامی و در سالهایی که کشورمان، ایران، درگیر جنگ تحمیلی بود، ترافیک و منظر شهری پنجراه پایینخیابان و میدان عدالت مشهد به چنان وضع آشفتهای رسیده بود که اقدام فوری را میطلبید.
پروژهای که یک بار به شکست انجامید و پس از افتتاح هم همچنان در دست ساخت بود چنانکه آخرین تغییرات آن در دهه ۹۰ خورشیدی روی داد، اما تجربه خوبی برای صرف فعل توانستن توسط مدیران جوان دهه ۶۰ مشهد شد. مرکز اسناد اداره کل روابط عمومی و امور بینالملل رسانه شهرداری مشهد مجموعهای از مکاتبات و گزارشهای مربوط به روند ساخت این پروژه را در آرشیو خود نمایهسازی کرده است.
از آنجا که بازخوانی این پروندهها علاوه بر روشنکردن بخشی از تاریخ توسعه شهر مشهد میتواند بر تجارب مدیران شهری نیز بیفزاید، به مناسبت چهلویکمین سال افتتاح این پروژه بر پایه همین اسناد و مکاتبات موجود در سامانه جامع مرکز اسناد تاریخ و توسعه شهری شهرداری مشهد مروری خواهیم داشت بر چگونگی برآمدن اولین تقاطع غیرهمسطح مشهد.
محدوده دروازه پایینخیابان مشهد که در یک کیلومتری حرم مطهر رضوی قرار داشت با تخریب دروازهها و باره شهر دیرتر از دیگر بخشهای شهر به سمت توسعه حرکت کرد.
در دهه دوم قرن ۱۴ خورشیدی که کشیدن خیابانهای جدید و آسفالت معابر مشهد شدت گرفته بود، تحول چشمگیری در این حدود ایجاد نشد و در نهایت میدان عدالت که میان مردم به میدان اعدام شهرت داشت، از نیمه دوم دهه ۳۰ بود که شروع به تکمیلشدن کرد.
پنجراه پایینخیابان نیز پس از تصویب طرح جامع مشهد (مشهور به طرح خازنی) مجوز ساخت میدان یافت؛ مدیریت شهری آبانماه ۱۳۵۳ آگهی ساخت میدان و تعریض خیابان در این محدوده را منتشر کرد، پروژهای که تا سال ۱۳۵۶ در جریان بود. آخرین ایده برای این محدوده پیش از انقلاب، طرح احداث تراموا و پل هوایی از پنجراه تا کوی طلاب بود که این ایده هم در مهرماه ۱۳۵۷ خورشیدی مطرح شد، ولی از حرف فراتر نرفت.
پس از انقلاب اسلامی و در سالهای دفاع مقدس و همزمان با جنگ ایران، تحولاتی نیز در کشور همسایه ما، افغانستان، روی داد که سبب شد شهرهای ایران به ویژه مشهد با حجم زیاد مهاجران مناطق جنگی ایران و افغانستان روبهرو شود.
این مهاجران در مناطق کمتر توسعهیافته شهر ساکن شدند. همین امر سبب شد شرایط زیستی در محدوه پنجراه پایینخیابان که خود هنوز به سطح مناسبی از رفاه و عمران نرسیده بود، نگرانکننده شود. ۳۰ فروردین ۱۳۶۲ یک گزارش با عنوان «پایینخیابان یا تصویری از یک پدیده بیمارگونه اجتماعی و قابل علاج» در روزنامه خراسان چاپ شد که فهرستی از مشکلات این محدوده را در آن دوران برشمرده بود.
روزنامه، این مشکلات را که شامل تجمع کارگران گذری، حضور دستفروشان و دارندگان شغلهای کاذب، حضور اتباع خارجی و البته مشکلات بهداشتی و کمبود زیرساختهای شهری بوده را مفصل در گزارش خود آورده است. در پی انتشار این گزارش، هرچند طرحی ضربتی توسط شهرداری مشهد، برای رفع معضلات اجتماعی در پیش گرفته شد، اما ضرورت تغییر چهره فیزیکی آن نیز موضوعی بود که باید جدیتر پیگیری شود.
اگرچه تا پیش از ساخت «تقاطع غیرهمسطح پنجراه پایینخیابان و میدان عدالت» پلهای زیرگذر عبور خودرو در مسیر راهآهن ساخته شده بودند، اما قرارداد ساخت اولین تقاطع غیرهمسطح مشهد، ۱۸ شهریورماه ۱۳۶۰ میان شهرداری و شرکت ساختمانی «سوپرتاب» برای اجرای طرح «پنجراه بدون توقف پایینخیابان» امضا شد و درنهایت، سودای ساخت این تقاطع از روز ۲۶ شهریور ۱۳۶۰، یعنی دو روز بعد از اینکه علیاکبر صابریفر، سرپرست شهرداری مشهد شده بود، به وادی عمل رسید.
طرح این میدان را «مصطفی روحانی» طراحی کرده و مقرر بود طی یک سال با هزینه ۵۰ میلیون ریال ساخته شود، اما از همان اوایل پروژه، نگرانیها و تردیدهایی درباره آن وجود داشت، آخر مهرماه ۱۳۶۰ عباس امیریپور، معاون وقت امور فنی و عمرانی استانداری خراسان، خطاب به شهردار مشهد به قرارداد طرح پنجراه پایینخیابان ایراداتی وارد کرد؛ از جمله مشخص نبودن قیمت پیشنهادی یا فهرستبها در قرارداد و نحوه تشخیص صلاحیت پیمانکار.
از حدود دیماه نیز گزارشهایی درباره نامطلوب بودن روند اجرای پروژه روی میز مدیران وقت قرار گرفت. برای نمونه؛ تملک و تخریب ساختمانهای اطراف این پروژه انجام نشده بود. کابلهای برق، مخابرات و لولههای آب جابهجا نشده و حتی ارتفاع پل در قسمت میدان عدالت را هم روشن نکرده بودند.
مشکل دیگر که با شدت گرفتن بارندگیها نمود پیدا کرد، تجمع آب در زیر پلهای پنجراه و احتمال شکستن آنها بود. همچنین عملیات ساخت طرح پنجراه سبب وارد شدن خسارت به تأسیسات مخابرات شده بود.
با اینحال علیاکبر صابریفر، شهردار وقت مشهد، در آخرین ماه سال ۱۳۶۰ درباره پروژه پنجراه که نام «میدان وحدت» بر آن نهاده شده بود، به جراید گفت: «براساس قرارداد با پیمانکار عملیات اجرایی طرح پنجراه پایینخیابان (میدان وحدت) تا آخر شهریورماه ۱۳۶۱ به اتمام خواهد رسید و دو پل این مسیر نیز تا پایان فروردینماه ۱۳۶۱ آماده بهرهبرداری میشود.»
اواخر سال ۱۳۶۰ پروژه در بخش میدان عدالت به بهرهبرداری نزدیک شده بود، اما در قسمت پنجراه وضعیت چنان آشفته بود که از بهمنماه ۱۳۶۰ اقدام اولیه برای تعلیق اجرای پروژه آغاز شد و هرچند تا اوایل اردیبهشتماه ۱۳۶۱ پیمانکار تنها بر روی کاغذها فعال بود، پیشرفت قابل ملاحظهای نداشت. شهردار مشهد در نشست مطبوعاتی دوم تیرماه ۱۳۶۱ گفت: «درباره طرح پنجراه پایینخیابان دو کمیسیون یکی برای تعیین مقصر یا مقصران این طرح و دیگری برای انتخاب یکی از طرحهای پنجگانه پیشنهادی تشکیل و با انتخاب طرح، کار اجرایی آن آغاز خواهد شد.»
کمیسیون تخصصی بررسی طرح پنجراه پایینخیابان از روز ۲۸ فروردین ۱۳۶۱ به طور مداوم جلسههایی را تشکیل داده و ۱۳ خردادماه ۱۳۶۱ نتیجه بررسیهای خود را درباره پنج طرح موجود با عنوان «گره پنجراه پایینخیابان» ارائه کرد. براساس این رأی، طرح شماره دو شهرداری انتخاب و در آخرین ماه سال ۱۳۶۱ با برگزاری مناقصه جدید برای پلهای میدان وحدت (پنجراه) موافقت شد.
مهران بهمن، سرپرست فرمانداری مشهد، ۸ اسفندماه اجازه برگزاری مناقصه محدود برای این پروژه را به شهرداری داد. با وجود دعوت از شش شرکت برای حضور در مناقصه با انصراف برخی از آنها و به حد نصاب نرسیدن تعداد شرکتکنندگان، بنا بر برگزاری مناقصه عمومی شد. پیشنهادها در مناقصه عمومی هم مطابق پیششرطها نبود در نتیجه از طریق ترک مناقصه اقدام شد.
۱۴ خرداد ۱۳۶۲ میان علیاکبر صابریفر، شهردار وقت مشهد و علی حیدری، نماینده شرکت «کاروراه»، قرارداد اجرای پلهای میدان وحدت (پنجراه) بسته شد. میزان قرارداد جدید ۱۶۶ میلیون و ۸۶۹ هزار ریال اعلام و مدت زمان پروژه هم از زمان تحویل به پیمانکار ۷۳۰ روز (دو سال) مشخص شد.
دو نما از وضعیت پنجراه پایین خیابان در زمانی که پروژه تقاطع غیرهمسطح برای مدتی متوقف شده بود
کار عمرانی کردن در سالهایی که کشور درگیر جنگ تحمیلی بود، سختیها و زیباییهای خود را داشت. نمود همدلی جهادگران عمران شهری با رزمندگان در پروژه ساخت تقاطع غیرهمسطح وحدت، اهدای بخشی از دستمزد و پاداش ساخت پل به ستاد پشتیبانی جنگ بود.
علاوه بر بُعد عاطفی، کار در روزگار جنگ، یک بخش مهم دیگر هم داشت و آن حساسیتهای سیاسی کشور به این موضوع بود. در واقع این پروژه جنبه سیاسی پیدا کرده و خبرگزاریهای بغداد گزارش طعنهآمیزی از توفیق نیافتن در ساخت تقاطع را منتشر کرده بودند. به همین دلیل توجه مقامات کشوری به آن معطوف شد و بودجه ساختش را پرداخت کردند.
از دیگر مشکلات اصلی و مهم این پروژه؛ تملک اراضی اطراف آن بود. صابریفر درباره این پروژه گفته است: «ساختمان بانک صادرات قدیمی نزدیک پروژه را به دفتر کارم تبدیل کرده بودم و با مالکان برای تحصیل حریم وارد مذاکره شدم و محدوده با رضایت ایشان واگذار شد. سپس برای کانال نهر که همچنان نشتی داشت، مسیر فرعی ساختیم و کار ساخت زیرگذر جان گرفت.
نقشه اجرایی در ابتدای طرح تهیه شده بود. عرض پنجراه در خیابان، پنجاه متر پیشبینی شده بود و در آن زمان میبایست از هر سمت حدود ۱۰ متر عقب نشینی میکردیم. برای اینکار سراغ آقای سخاوتی رفتیم. ایشان در همین محلی که امروز «سرای مرتضوی» نام دارد، مغازهای داشت.
آقای سخاوتی بدون گرفتن مبلغی با واگذار کردن مغازهاش برای ساخت خیابان موافقت و فقط شصت تُن آهن درخواست کرد که مبلغ آن هم پرداخت شد. بعد از این به سراغ سرای اردکانیان در ۱۷ شهریور رفتیم. در ضلع شمالی مشکل زیادی نداشتیم، اما در ضلع جنوبی عقبنشینی با مشکلات بسیاری همراه بود.»
این داستان ساکنان محل و مخصوصا کاسبان، روایتی شبیه به پروژه فلکه حضرت در اوایل دهه ۵۰ دارد؛ تدبیر نهایی ساماندهی کسبه محدوده پنجراه، ساخت یک بازاررضا کوچک بود؛ بنابراین تصمیم گرفته شد پاساژ وحدت در ابتدای کوچه چهنو ساخته شود که این پاساژ را هم با همکاری عدهای از کسبه که دکانشان در طرح «حل ترافیک پنجراه سرخس» قرار داشت، در اراضی ملکی شهرداری ساختند. کار این پاساژ در شهریور ۱۳۶۳ پایان یافت و همزمان با افتتاح پروژه پنجراه به بهرهبرداری رسید.
نیمه دوم ۱۳۶۲ روند پروژه به وضعیت مطلوبی رسیده بود. ۲۶ مهرماه نیز روزنامه صبح آزادگان با تیتری امیدبخش خبر از نزدیک شدن بهرهبرداری از طرح وسیعسازی پنجراه پایینخیابان داد. در این زمان پروژه وارد مرحله ساخت پل شده بود، اما اتمام آن به یک قرارداد متمم نیاز داشت، بنابراین برای ساخت رمپها و مسیر شیبدار زیرگذر و سپتیک، بهمنماه ۱۳۶۲ قرارداد جدیدی با شرکت «کار و راه» بسته شد.
روزنامهها از اردیبهشت ۱۳۶۳ خبر از افتتاح پلهای میدان وحدت (پنجراه پایینخیابان) در آینده نزدیک میدادند، هجدهم این ماه کیهان نوشت: «عملیات بتونریزی سطح پل جنوبی میدان وحدت مشهد توسط شهرداری انجام شده و پل شمالی آن مورد بهرهبرداری قرار گرفت. با پایان یافتن عملیات قالببندی، آرماتوربندی، اجرای فونداسیون و احداث ستونها و پایههای پل جنوبی میدان وحدت که در محل اتصال خیابان ۱۷ شهریور به میدان وحدت احداث میشود، عملیات بتونریزی رویه این پل با حضور شهردار مشهد انجام شد.
پل شرقی- غربی میدان وحدت و دیوارهای حائل آن قبلا احداث شده و پل شمالی آن در محل اتصال بولوار وحدت (کمربندی) به میدان نیز در اواخر سال گذشته به اتمام رسید و اکنون مورد بهرهبرداری قرار گرفته است. همچنین پل جنوبی تا ماه آینده مورد بهرهبرداری قرار خواهد گرفت. با همراهی اهالی، شهرداری قادر خواهد بود تا پایان سال جاری عملیات اجرایی پروژه مذکور را به اتمام رسانده و در بهار سال آینده آن را مورد بهرهبرداری قرار دهد.»
دو ساله پلهای شمالی و جنوبی میدان وحدت میگذشت، شرکت کاروراه درخواست تحویل موقت آنها را داد، اما قرارداد متمم برای ساخت رمپها و سپتیک در جریان بود.
از ۲۴ مردادماه ۱۳۶۳ شهرداری تصمیم گرفت دو طرف دیواره پلهای شمالی و جنوبی میدان وحدت را نماسازی کند. دیوارچینی قسمت جنوبی میدان وحدت تا آبانماه همان سال به پایان رسید. از ۲۷ آبانماه درخواست اجرای قرنیز روی دیوارهای میدان وحدت مطرح شد. منظور از قرنیز ساختن، چیدن سنگ مالون یا همان مالونچینی برای جلوه دادن به بنا و استحکام بیشتر آن بود.
با وجود اینکه هنوز این اقدام جانبی تکمیل نشده بود، درخواست افتتاح تقاطع غیرهمسطح میدان وحدت در روز ۲۲ بهمن از نیمه دوم سال ۱۳۶۳ مطرح شد و در نهایت همزمان با هفتمین سالگرد پیروزی انقلاب اسلامی، مراسم افتتاح تقاطع غیرهمسطح میدانهای وحدت و عدالت، با حضور آیتا... عباس واعظ طبسی، نماینده امام خمینی (ره) در خراسان و تولیت وقت آستان قدس رضوی، در مسجد امام خمینی (ره) بولوار وحدت برگزار شد.
هرچند تا سالهای پایانی دهه ۶۰ نیز همچنان اقدام عمرانی جزئی در محدوده میدان وحدت (پنجراه پایینخیابان) در جریان بود، اما اقدام اساسی در این محدوده به دهههای بعد مربوط میشود. فرسودگی و خطرآفرینی پل دوربرگردان میدان عدالت تا نیمه دوم دهه ۸۰ سبب شد مسیر زیرگذر مسدود شود. این اتفاق پس از بازدید سیدمحمد پژمان (که بهتازگی به سمت شهردار مشهد منصوب شده بود) در اردیبهشتماه ۱۳۸۶ رخ داد. شهرداری در نهایت ۴ تیرماه ۱۳۸۶ عملیات تخریب پل دوربرگردان این تقاطع را آغاز کرد.
این پل دوربرگردان برای حدود یک دهه حذف شده بود و هرچند کسبه محل خواستار بازگشت آن بودند، اما مطالعات مدیریت شهری در آن دوره ضرورتی بر وجود آن نمیدید تا اینکه در نهایت، اردیبهشتماه سال ۱۳۹۶ ساخت مجدد پل دوربرگردان غیرهمسطح عدالت، این مرتبه در دو جهت رفت و برگشت آغاز شد و در اول دیماه همان سال بهرهبرداری شد.