امتیازات سیاسی و اقتصادی که خارجی‌ها در دوران مختلف از شاهان ایران گرفتند | رقابت چپاولگران!

به گزارش شهرآرانیوز؛ تاریخ می‌گوید در دوران قاجار و پهلوی هرگاه دولت‌های بیگانه به‌سوی ایران رهسپار شدند، بخشی از آن را به تاراج برده و راضی برگشته‌اند. به زمانه قاجار می‌رویم. جایی که حکومت طولانی قاجار‌ها بنا را گذاشته بود به بستن عهد‌نامه‌های جورواجور و بخشش انواع امتیازات اقتصادی و سیاسی و حتی واگذاری بخش‌هایی از سرزمین برای راضی نگه‌داشتن بیگانگان.

در این قرارداد‌ها خبری از موازنه سیاسی نبود و خارجی‌ها با اتکا به قدرت نظامی و نفوذ سیاسی خود از حاکمیت ایران امتیاز می‌گرفتند و ایران را به زیر یوغ خود می‌کشیدند و به تاراج می‌بردند. انگلیسی‌ها و روس‌ها با هم در این بزم غارت رقابت می‌کردند تا از امتیازگیری و باج‌خواهی جا نمانند. فرانسوی‌ها هم بهره خودشان را در مقاطعی از میهن ما برده‌اند تا اکنون موزه‌هایشان خالی نباشد. به همین صورت هرگاه یکی از رقبای استعماری، امتیازی از ایران می‌گرفت دیگری نیز به تکاپو می‌افتاد تا عقب نماند.

در گزارش پیش‌رو نگاهی می‌اندازیم به امتیازدهی‌های شاهان قاجار و سپس دوره پهلوی که بسیاری معتقدند در این دوران خبری از این بذل و بخشش‌ها نیست، اما اسناد می‌گویند که مام میهن در این دوره تاریخی نیز از امتیازدهی به خارجی‌ها در امان نبوده است.

نام قرارداد: بی‌نام

سال قرارداد: ۱۱۷۹ خورشیدی

طرفین قرارداد: انگلستان و ایران

فتحعلی‌شاه قراردادی با مالکولم انگلیسی بست که ضمانت می‌کرد ایران در صورت جنگ افغانستان به هند به آنها حمله کند و مانع اقامت و استقرار فرانسویان در ایران شود. به‌ازای آن انگلستان در صورت حمله افغانستان یا فرانسه به ایران توپخانه و استحکامات با وسایل لازم، خدمه و مأمور در اختیار ایران بگذارد. همچنین به کمپانی هند شرقی (مستعمره انگلستان) امتیاز‌های بازرگانی واگذار کرد. البته طرف انگلستانی در حمله روس به ایران کمک نکرد تا ایران به‌سراغ فرانسوی‌ها برود.

نام قرارداد: معاهده فینکنشتاین

سال قرارداد: ۱۱۸۶ خورشیدی

طرفین قرارداد: ایران و فرانسه

عهدنامه‌ای با نمایندگی میرزا محمدرضا قزوینی، سفیر ایران که به‌موجب آن فرانسه متعهد شد با ارسال اسلحه و کارشناس نظامی برای بیرون‌راندن روس‌ها از گرجستان و قفقاز به ایران کمک کند. در برابر، ایران نیز متعهد شد که روابط خود را با انگلستان قطع کند و در جنگ فرانسه با انگلستان و روس، متحد فرانسه باشد. همچنین اگر ناپلئون بخواهد از ایران به هند که مستعمره انگلستان بود، لشکرکشی کند، کشورمان امکانات خود را برای عبور سپاهیان فرانسه در اختیار آنها قرار دهد. البته فرانسوی‌ها هم بدعهدی کردند.

نام قرارداد: معاهده گلستان

سال قرارداد: ۱۱۹۲ خورشیدی

طرفین قرارداد: ایران و روسیه

ایران و روسیه پس از یک جنگ طولانی، با یکدیگر مذاکره صلح می‌کردند و این وسط انگلستان آتش‌بیار معرکه بود. این مذاکرات برخلاف میل عباس‌میرزا و با رضایت فتحعلی‌شاه شروع و منجر به تحمیل معاهده‌ای ننگین شد. طبق این قرارداد شهر‌های گرجستان، داغستان، باکو، دربند، شیروان، قره‌باغ، شکی، گنجه، موقان و طالش علیا از ایران جدا و به روسیه ضمیمه شد و حق داشتن نیروی دریایی در دریای خزر به این کشور واگذار شد.

نام قرارداد: معاهده تهران

سال قرارداد: ۱۱۹۳ خورشیدی

طرفین قرارداد: انگلستان و ایران

انگلستان برای عقب‌نماندن از قافله امتیازگیری، ایران را وادار به رضایت به این معاهده کرد. این قرارداد با هدف تعدیل سلطه سیاسی روسیه بر ایران منعقد شد.

نام قرارداد: عهدنامه ترکمنچای

سال قرارداد: ۱۲۰۶ خورشیدی

طرفین قرارداد: ایران و روسیه

رنج همیشگی ایران که به موجب آن نخجوان و ایروان از کشور جدا و به روسیه واگذار شد و مجرای رود ارس مرز دو کشور اعلام شد. طبق معاهده، روسیه می‌توانست در هر نقطه ایران صلاح بداند نمایندگی و کنسولی ایجاد کند و حق کشتی‌رانی خزر به این کشور واگذار شد. این معاهده، امتیازات فراوان اقتصادی مانند حق خرید و فروش مسکن اتباع روسی بدون حق ورود ایرانی‌ها به آن و عدم پرداخت عوارض گمرکی به آنها می‌داد و حاکمیت ایران را با بند‌هایی مانند استفاده از قوانین روسیه برای حل اختلافات آنها با ایرانی‌ها در کشورمان و حق قضاوت برای روسیه در موارد قتل و جنایت نقض کرد.

نام قرارداد: عهدنامه صلح پاریس

سال قرارداد: ۱۲۳۶ خورشیدی

طرفین قرارداد: ایران و انگلستان

با وساطت و دخالت ناپلئون سوم، امپراتور فرانسه، عهدنامه صلح پاریس به امضا رسید تا بخش دیگری از خاک کشورمان را برای همیشه از آن جدا کند. به موجب این پیمان، هرات برای همیشه از ایران جدا شد و افغانستان هم به اسم استقلال از تحت تبعیت و حمایت شاهان ایران بیرون رفت و با این ترفند، انگلستان دروازه هند را به روی دولت روسیه بست.

نام قرارداد: امتیاز تأسیس تلگراف

سال قرارداد: ۱۲۴۲ خورشیدی

طرفین قرارداد: ایران و انگلستان

با بستن این قرارداد، انگلستان به ارتباط مستقیم با مستعمره‌اش دست می‌یافت. قرارداد مربوط به عبور خطوط تلگراف هند و انگلستان درنتیجه تلاش‌های استویک، وزیر مختار انگلستان، به امضای ناصرالدین‌شاه رسید و انگلستان اجازه گرفت که خط تلگرافی اروپا به هندوستان را از ایران بگذراند.

نام قرارداد: امتیاز انحصاری بهره‌برداری از شیلات شمال

سال قرارداد: ۱۲۴۷ خورشیدی

طرفین قرارداد: ایران و انگلستان

ناصرالدین‌شاه این حق را به انگلستان اعطا کرد.

نام قرارداد: اجازه احداث سیم تلگراف

سال قرارداد: ۱۲۴۸ خورشیدی

طرفین قرارداد: روسیه و ایران

این امتیاز به یک تبعه روسی اعطا شد.

نام قرارداد: امتیاز رویتر

سال قرارداد: ۱۲۵۱ خورشیدی

طرفین قرارداد: ایران و انگلستان

با استفاده از این امتیاز ناصرالدین‌شاه بهره‌برداری از تمام معادن زیرزمینی از جمله نفت و زغال‌سنگ را به مدت ۷۰ سال به یک انگلیسی داد. امتیاز انحصاری ایجاد راه‌آهن و حق دریافت اراضی و مصالح موردنیاز را به رایگان از آن خود کرد و از عوارض گمرکی هم معاف شد. البته با دخالت روسیه این قرارداد هرگز به اجرا نرسید ولی ننگ آن بر امضاکنندگانش ماند.

نام قرارداد: امتیاز احداث و بهره‌برداری از خط آهن جلفا-تبریز

سال قرارداد: ۱۲۵۳ خورشیدی

طرفین قرارداد: ایران و روسیه

این امتیاز برای اتصال راه‌آهن روسیه به ایران به این کشور اعطا شد.

نام قرارداد: تأسیس هسته نظامی قزاق

سال قرارداد: ۱۲۵۹ خورشیدی

طرفین قرارداد: ایران و روسیه

طبق این قرارداد روسیه نیروی نظامی و امنیتی ایران را کامل در اختیار می‌گرفت. رؤسای قزاق همه روسی بودند و با آزادی‌خواهان مبارزه می‌کردند و در سرکوب مبارزات مردمی مانند مشروطه دخالت داشتند.

نام قرارداد: پیمان‌نامه آخال

سال قرارداد: ۱۲۶۰ خورشیدی

طرفین قرارداد: ایران و روسیه

این معاهده میان وزیر امورخارجه ایران و وزیرمختار روسیه در ایران به امضا رسید و طبق آن ایران از ادعای خود نسبت به ترکستان و ماوراء‌النهر صرف‌نظر می‌کرد و در مقابل، روسیه از تجاوز ترکمن‌ها به خاک ایران جلوگیری می‌کرد. با این توافق ایران ما کوچک‌تر شد.

نام قرارداد: تأسیس بانک شاهنشاهی

سال قرارداد: ۱۲۶۷ خورشیدی

طرفین قرارداد: ایران و انگلستان

طبق این امتیازنامه تأسیس و اداره بانک شاهنشاهی ایران به مدت ۶۰ سال به بارون جولیوس رویتر که یهودی و آلمانی‌تبار بود و تابعیت انگلستان را داشت واگذار شد. شاید بتوان گفت این قرارداد غرامتی بود که حکومت به رویتر پرداخت کرد تا با تأسیس دو بانک شاهنشاهی و بعد‌ها بانک صنایع و معادن در ایران از منافع آن بهره‌مند شود.

نام قرارداد: حق انحصاری کشتی‌رانی در کارون

سال قرارداد: ۱۲۶۷ خورشیدی

طرفین قرارداد: ایران و انگلستان

انگلیسی‌ها برای اینکه حرف خود را به کرسی بنشانند و این امتیاز را بگیرند، ۵۰ سال تلاش کردند. طبق این معاهده امتیاز کشتی‌رانی در کارون به کمپانی برادران لنج واگذار شد تا نفوذ سیاسی انگلستان را در جنوب ایران بیشتر کند. همچنین از منافع اقتصادی آن برای حمل‌ونقل اجناس انگلیسی و هندی به شهر‌های مرکزی ایران مانند بوشهر، شیراز و اصفهان بهره ببرد.

نام قرارداد: اعطای امتیاز شیلات به پسر رویتر

سال قرارداد: ۱۲۶۸ خورشیدی

طرفین قرارداد: ایران و انگلستان

احتمالا دولت ایران همچنان در راستای به‌دست‌آوردن دل بارون جولیوس رویتر که قراردادش لغو شده بود، این امتیاز را هم به پسر او اعطا کرد.

نام قرارداد: اعطای امتیازات نفتی

سال قرارداد: ۱۲۶۸ خورشیدی

طرفین قرارداد: ایران و انگلستان

طبق این قرارداد حفاری چاه‌های نفت در مناطق جنوبی و نفت‌خیر به شرکت‌های انگلیسی واگذار شد. رویتر در سال ۱۲۵۱ خورشیدی این معاهده را در دست گرفت و بعد‌ها آن را واگذار کرد. این قرارداد به همراه امتیازات دیگر در سال ۱۲۶۸ خورشیدی تمدید شد.

نام قرارداد: امتیاز تنباکو یا رژی

سال قرارداد: ۱۲۷۰ خورشیدی

طرفین قرارداد: ایران و انگلستان

از روایت‌های معروف استعماری در تاریخ ایران است که بر طبق آن تمام خریدوفروش تنباکوی کشور به مدت ۵۵ سال به انگلیسی‌ها واگذار شد. این حکم با فتوای میرزای شیرازی و تلاش او لغو شد.

نام قرارداد: بانک استقراضی روس

سال قرارداد: ۱۲۷۰ خورشیدی

طرفین قرارداد: ایران و روسیه

پس از تأسیس بانک شاهی توسط انگلستان، روس‌ها هم خواستند از قافله امتیازگیری عقب نمانند و به بهانه الزام تأسیس بانک روسی برای قبول تقاضای قرض به دولت ایرانی امتیاز تأسیس این بانک را گرفتند. امتیاز بانک استقراضی به دو تبعه روسیه تزاری به نام‌های پولیاکف و رافالویچ به مدت ۷۵ سال واگذار شد.

نام قرارداد: امتیاز احداث خط شوسه بندرانزلی به قزوین

سال قرارداد: ۱۲۷۱ خورشیدی

طرفین قرارداد: ایران و روسیه

یک قرارداد ۹۹ ساله میان یک شرکت روسی و ایران بسته شد تا خط شوسه بین دو شهر ایران بکشند. راهی که بعد‌ها نقش حساسی را برای نفوذ بیشتر روس‌ها در تهران ایفا کرد و تجارت آنها را تا مرکز و جنوب ایران افزایش داد.

نام قرارداد: اکتشاف آثار عتیقه

سال قرارداد: ۱۲۷۶ خورشیدی

طرفین قرارداد: ایران و انگلستان

طی این قرارداد امتیاز انحصاری اکتشاف آثار عتیقه در تمام خاک ایران به انگلیسی‌ها داده شد.

نام قرارداد: امتیاز کاوش برای آثار باستانی

سال قرارداد: ۱۲۷۶ خورشیدی

طرفین قرارداد: ایران و فرانسه

خوان نعمت شاهان ایرانی برای فرانسوی‌ها هم پهن بود. آنها با گرفتن این امتیاز حق کشف آثار باستانی را برای ابد در خاک ایران از مظفرالدین‌شاه گرفتند. آنها آثار به‌دست آمده را در ۱۸۳ صندوق با خود به پاریس بردند و در سال ۱۲۸۰ خورشیدی در پاریس به نمایش گذاشتند. این اشیا اکنون در موزه لوور پاریس نگهداری می‌شود.

نام قرارداد: امتیاز استخراج معادن قراجه‌داغ آذربایجان

سال قرارداد: ۱۲۷۷ خورشیدی

طرفین قرارداد: ایران و روسیه

این امتیاز از طرف دولت ایران به یک شرکت روس به مدت ۷۰ سال داده شد.

نام قرارداد: دارسی

سال قرارداد: ۱۲۸۰ خورشیدی

طرفین قرارداد: ایران و انگلستان

ویلیام ناکس دارسی در سال ۱۹۰۱میلادی با دولت ایران این امتیازنامه را امضا کرد تا به اکتشاف و استخراج، حمل‌ونقل، پالایش و صدور نفت در تمام مملکت ایران بپردازد. مدت این قرارداد ۶۰ سال بود. هفت سال بعد در منطقه مسجدسلیمان یکی از چاه‌ها به نفت رسید تا منافع یکی از عظیم‌ترین منابع نفت خاورمیانه برای سال‌ها به انگلیسی‌ها برسد.

نام قرارداد: کاکس

سال قرارداد: ۱۲۹۸ خورشیدی

طرفین قرارداد: ایران و انگلستان

طبق این معاهده استعماری، انگلستان تعهد می‌کرد تا به استقلال و تمامیت ایران احترام بگذارد و مستشاران انگلیسی را برای ادارات ایران تأمین کند و با کشورمان در زمینه احداث خطوط آهن و شبکه ارتباطی همکاری کند. همچنین به ما وام اعطا کند و در مقابلش انگلستان، زمام امور مالی، اقتصادی و ارتش ایران را در دست می‌گرفت و ارتش متحدالشکل زیرنظر فرماندهان انگلیسی تشکیل می‌شد. تعرفه گمرکی نیز در ظاهر برای حفظ منافع ایران و درحقیقت به سود بریتانیا تغییر می‌یافت.

نام قرارداد: قرارداد ۱۹۳۳

سال قرارداد: ۱۳۱۲ خورشیدی

طرفین قرارداد: ایران و انگلستان

پس از لغو قرارداد دارسی، ادوارد بنش به‌عنوان میانجی، دو طرف را ترغیب به مذاکرات مستقیم برای تدوین امتیازنامه‌ای جدید کرد که نتیجه آن قرارداد ۱۹۳۳میلادی بود. مهم‌ترین ضرر این قرارداد، تمدید قرارداد دارسی بود. از سویی انگلستان در قرارداد ۱۹۳۳، امتیازات دیگری همچون حق بهره‌برداری از معادن، احداث راه‌آهن، بنادر و وسایل ترابری را به‌طور کامل و بدون پرداخت وجهی به ایران به‌دست آورد. البته پیش از این نیز رضاشاه در سال ۱۳۱۰ منطقه آرارات کوچک را به ترکیه واگذار کرده بود.

نام قرارداد: جدایی بحرین از ایران

سال قرارداد: ۱۳۵۰ خورشیدی

طرفین قرارداد: ایران و انگلستان

ماجرای جدایی بحرین از ایران یک روایت طولانی از ناکارآمدی و بی‌عرضگی شاه‌های مختلف در دوره قاجار و پهلوی است. این جدایی به طور رسمی در سال ۱۳۵۰ خورشیدی به دست محمدرضاشاه و با دسیسه انگلستان و آمریکا اتفاق افتاد. این دو کشور تمام تلاش خود را کردند تا مانع از تسلط کامل ایران بر خلیج‌فارس شوند.