سرنوشت پول‌های بلوکه شده ایران چه می‌شود؟

به گزارش شهرآرانیوز، تحریم‌های اقتصادی علیه ایران از زمان انقلاب اسلامی در سال ۱۹۷۹ آغاز شد، زمانی که ایالات متحده دارایی‌های ایران را به دلیل بحران گروگان‌گیری مسدود کرد. این تحریم‌ها در دهه‌های بعدی، به‌ویژه پس از تشدید نگرانی‌ها درباره برنامه هسته‌ای ایران، گسترش یافت.

در سال ۲۰۱۰، قانون جامع تحریم‌ها، پاسخگویی و محرومیت ایران (CISADA) و تحریم‌های بعدی، بخش‌های بانکی و انرژی ایران را هدف قرار داد و منجر به انباشت دارایی‌های بلوکه‌شده در کشور‌های واردکننده نفت و گاز ایران شد.

بخشی از این دارایی‌ها شامل اموال نقدی ناشی از فروش نفت و گاز است، اما بخش قابل توجهی نیز غیرنقدی‌اند و شامل سهام شرکت‌های آمریکایی و اروپایی خریداری شده قبل از انقلاب اسلامی می‌شود که به دلیل محدودیت‌های بانکی و مالی در حساب‌های خارجی مسدود شده‌اند.

کدام کشور‌ها دارایی‌های ایران را در اختیار دارند؟

بر اساس گزارش‌ها و مطالعات اخیر، دارایی‌های بلوکه‌شده ایران در چندین کشور پراکنده هستند. این دارایی‌ها عمدتاً از درآمد‌های نفتی و گازی ناشی می‌شوند که به دلیل تحریم‌های بانکی امکان انتقال آنها به ایران وجود ندارد.

گزارش‌های سال‌های اخیر حاکی از آن است که بخش قابل‌توجهی از ذخایر ایران در کره‌جنوبی و ژاپن نگهداری می‌شود؛ کشور‌هایی که به طور سنتی از خریداران عمده نفت ایران بوده‌اند.

بر اساس گزارش شبکه اجرای جرایم مالی وزارت خزانه‌داری امریکا، خریداران نفت در کشورهایی، چون سنگاپور و امارات متحده عربی وجوهی را منتقل کرده‌اند که «احتمالا به نفت تحریم‌شده ایران مرتبط بوده و به نهاد‌هایی که احتمالا تحت کنترل ایران هستند، به‌ویژه دیگر شرکت‌های نفتی مستقر در امارات و احتمالا شرکت‌های صوری مستقر در هنگ‌کنگ» رسیده است.

گزارش‌ها همچنین حاکی است بانک مرکزی ایران در چند کشور دیگر از جمله چین، المان، هند و ترکیه نیز حساب‌هایی در اختیار دارد.

کل دارایی بلوکه شده چقدر است؟

برآورد‌ها از کل دارایی بلوکه شده ایران ۱۰۰ تا ۱۳۰ میلیارد دلار متغیر است. گزارشگر ویژه سازمان ملل در سال ۲۰۲۲ این رقم را بین ۱۰۰ تا ۱۲۰ میلیارد دلار اعلام کرد.

صد میلیارد دلار، از نظر حجم حدود هفده کانتیر می‌شود. از دیدگاه اقتصادی، تولید ناخالص داخلی GDP ایران در سال ۲۰۲۳ حدود ۴۰۰ میلیارد دلار بود (طبق داده‌های بانک جهانی). پس ۱۰۰ میلیارد دلار معادل یک‌چهارم اقتصاد ایران است.

از چاله کره به چاه قطر

در اواسط سال ۲۰۲۴، خبر آزادسازی ۷ میلیارد دلار از دارایی‌های بلوکه‌شده ایران منتشر شد، اما این ماجرا پیچیدگی‌های خاص خود را داشت. این منابع ابتدا به دلیل تحریم‌های دونالد ترامپ در کره جنوبی بلوکه شدند. عبدالناصر همتی، رئیس وقت بانک مرکزی ایران، اولین بار از آزادی این ۷ میلیارد دلار خبر داد. کره جنوبی تنها خریدار میعانات گازی از ایران بود و پول این محموله‌ها به دلیل تحریم‌ها در این کشور بلوکه مانده بود.

بخشی از این مبلغ برای خرید دارو هزینه شد، اما کره جنوبی به دلیل کاهش ارزش واحد پول خود، نزدیک به یک میلیارد دلار کمتر از بدهی واقعی خود به ایران پرداخت کرد. در سال ۱۴۰۲، توافقی بین ایران و آمریکا برای مبادله زندانیان انجام شد که در آن ۶ میلیارد دلار بلوکه‌شده ایران (با کسر یک میلیارد دلار کارمزد و غیره) در بانک‌های کره جنوبی آزاد و به بانک‌های قطر منتقل شد تا ایران بتواند از آن برای خرید‌های غیرتحریمی و انسان‌دوستانه استفاده کند.

اما پس از اتفاقات هفت اکتبر، سه روزنامه آمریکایی گزارش دادند که آمریکا از قطر خواسته دسترسی ایران به این ۶ میلیارد دلار را متوقف کند و توافقی برای قطع دسترسی ایران به این پول در بانک‌های قطری صورت گرفته است.

کشور بعدی چین است که گفته می‌شود ۲۲ تا ۳۰ میلیارد دلار از پول فروش نفت ایران در این کشور است. عراق نیز کشور دیگری است که گفته می‌شود ایران بخش قابل توجهی از منابع فروش برق و گاز خود را نتوانسته از این کشور دریافت کند. همچنین ایران منابعی نیز در ژاپن دارد که رقم آن ۲ میلیارد دلار عنوان شده است. این اعداد درحالی اعلام شده که برخی از آنها از سوی دولت سیزدهم رد شده و تنها عددی که قابل استناد بوده، همان ۶ میلیارد دلار ایران در قطر است.

آزادسازی با آتش بس

در حمله خصمانه آمریکایی-صهیونی به ایران در اسفند ۱۴۰۴ که ۴۰ روز به طول انجامید، درخواست آتش بس از سوی آمریکا با مفاد ۱۰ بندی ایران همراه شد. یکی از مفاد این آتش بس از سوی ایران آزادسازی کل پول‌های بلوکه شده ایران در کشور‌های دیگر بود.

روز گذشته هیئت مذاکره کننده ایرانی برای مذاکرات آتش بس راهی اسلام آباد پاکستان شد. در حین مذاکرات، رسانه آمریکایی سی‌ان‌ان خبری در خروجی وب سایت خود منتشر کرد که از موافقت آمریکا با آزادسازی مسدود شده ایران در قطر و سایر بانک‌های خارجی خبر می‌داد. پس از گذشت حدود یک ساعت از انتشار این خبر، سی‌ان‌ان خبر خود را در این رابطه تغییر داد و اعلام کرد که واشنگتن با آزادسازی دارایی‌های ایران موافقت نکرده است.

سحرگاه یکشنبه ۲۳ فروردین ماه در حالی مذاکرات در اسلام آباد به کار خود پایان داد که دو طرف بدون نتیجه میز مذاکره را ترک کردند.

اسماعیل بقایی، سخنگوی وزارت امور خارجه پیش از این گفته بود که آزادسازی پول‌های بلوکه شده ایران همواره در دستور کار وزارت خارجه بوده است.

اکنون به نظر می‌رسد با به نتیجه نرسیدن وضعیت جنگ، آمریکا سنگ اندازی جدی برای آزادسازی پول‌های بلوکه شده ایران داشته باشد و با امتیازگیری جدید از جمله باز شدن بی قید و شرط تنگه هرمز، به آزادسازی پول‌های ایران تن ندهد.