سمانه رضوانی | شهرآرانیوز؛ زیارت جامعهکبیره یکی از متون غنی و دقیق اعتقادی شیعه درباره جایگاه امامان (ع) است. در بخشی از این زیارت، امامهادی (ع) با عباراتی کوتاه، اما بسیار عمیق، حقیقت وجودی و نقش هدایتگرانه اهلبیت (ع) را توصیف میکنند؛ عباراتی همچون «خُزّانَالعِلمِ»، «مُنتَهَیالحِلمِ»، «أُصولَالکَرَمِ»، «قادهالأُمَمِ» و «أولیاءَالنِّعَمِ». هریک از این صفات، لایهای از شخصیت علمی، اخلاقی، اجتماعی و ولایی امامان (ع) را به تصویر میکشد.
توصیف امامان بهعنوان «خزانهداران علم» نشان میدهد که علم آنان، دانشی معمولی نیست، بلکه علمی الهی، ریشهدار و عمیق است. خداوند، ائمه اطهار (ع) را براى پیامبرش چنین توصیف فرموده است: «هُمْ خُزّانى عَلى عِلْمِى مِن بَعدِکَ: آنان، پس از تو خزانهدار دانش من هستند.» این روایت، اساس نگاه شیعه به ارتباط میان علم الهی و امام را نشان میدهد. امامان معصوم (ع) که کلیددار آن خزانه بیپایان هستند، هرچه را بخواهند، میتوانند بدانند، از اینرو در روایت آمده است: «وقتی امام بخواهد چیزی را بداند، به او آموخته میشود.»
«قادهالأمم» بیانگر نقش رهبری جهانی و فراتاریخی اهلبیت (ع) است. قرآن کریم درباره مقام رهبری الهی میفرماید: «وَ جَعَلناهم أئمّه یَهدونَ بأمرِنا: و آنان را پیشوای مردم ساختیم تا (خلق را) به امر ما هدایت کنند.» (انبیاء: ۷۳) که نشان میدهد امامت، رهبریای است که به امر خدا تحقق مییابد، نه انتخاب و خواست مردم. این رهبری در همه ابعاد نمود دارد؛ رهبری دینی، اخلاقی، اجتماعی و سیاسی و... حتی اگر مردم آنان را از صحنه حکومت دور کنند، جایگاه امامت از بین نمیرود؛ زیرا رهبری آنان تکوینی، معنوی و الهی است.
«حلم» در معارف اسلامی به معنای صبر، کنترل خشم، مدیریت بحران و رفتار کریمانه است. امامان (ع) به دلیل بهرهمندی از «نهایت حلم» نهتنها صبور هستند، بلکه بالاترین حد بردباری انسانی را دارند. نمونههای بسیاری از این حلم بیحد اهلبیت (ع) را شنیدهایم.
یکی از بارزترین آنها، بردباری و تحمل بینظیر امیرالمؤمنین (ع) در دوران غصب خلافت و صبر بیستوپنجساله ایشان برای حفظ اصل دین است، همچنین صبر امامحسن (ع) دربرابر بیوفایی کوفیان و امضای صلحی سنگین. حلم امامان (ع)، ابزاری برای هدایت جامعه است؛ البته آنچه واضح است، این است که امام عصبانی و زودخشم، نمیتواند رهبر امت باشد.
«ولینعمت» یعنی کسی که نعمت را میبخشد، نگه میدارد یا واسطه فیض الهی برای رسیدن نعمت به بندگان است. امامان (ع) واسطه فیضاند؛ یعنی خداوند نعمتهای معنوی و حتی بسیاری از نعمتهای مادی را از طریق اولیای خود به بندگان میرساند. امامصادق (ع) میفرمایند: «اگر زمین بدون امام مىماند، به یقین درهم فرو مىریخت.» بنابراین امامان (ع) ولی نعمتاند؛ چون با وجودشان، نعمتها استمرار دارد و با هدایتشان، نعمت ایمان و اخلاق در انسان زنده میماند.
«اصل» یعنی ریشه، و «کرم» یعنی بزرگواری، بخشش، نجابت و فضیلت. قرآن کریم درباره پیامبر اسلام (ص) میفرماید: «و إِنَّک لَعَلی خُلُقٍ عَظِیم». این خلق عظیم در اهلبیت (ع) ادامه یافته و در بهترین شکل آن متجلی شده است. بخشش و کرم امامان، نمونههای فراوان دارد که در این متن نمیگنجد و فقط به یکی از مصادیق شاخص آن اشاره میکنیم؛ داستان معروف «هَلأتی».
در روایات آمده است: امامحسن و امامحسین (ع) بیمار شدند. پیامبر اکرم (ص) با مردم به عیادت آنان آمدند و به امیرالمؤمنین (ع) پیشنهاد کردند که براى سلامتى دو کودک عزیز خود نذر کنند که روزه بگیرند. پس از آنکه حسنین بهبود یافتند، حضرت على (ع) و فاطمه (س) سه روز روزه گرفتند، اما براى افطار غذایى در خانه نداشتند.
حضرت على (ع) مقدارى جو قرض کرد و نانى تهیه شد. به هنگام مغرب، ابتدا نماز مغرب را خواندند و خواستند افطار کنند که شب اول فردى مسکین، شب دوم فردى یتیم و شب سوم سائلى اسیر، در منزل على (ع) را به صدا درآوردند و درخواست غذا کردند. اهلبیت (ع) براى رضاى خدا، غذاى خود را به آنان دادند و خودشان با آب افطار کردند.
خداوند، سوره انسان را در وصف ایثار آنها نازل فرمود. امیرالمؤمنین (ع) حتی در زمان سختی، نخلستان وقف میکردند، چاه حفر میکردند و صدقه پنهانی میدادند و ماجرای صدقه دادن ایشان در نماز که سبب نازل شدن آیه قرآن شد، پیش آمد. اهلبیت (ع) ریشه کرماند؛ یعنی سرچشمه فضیلتهایی که از آنان به دیگران منتقل میشود؛ دلیل آن نیز پاکی ذاتی و عصمت آنهاست.