«زن و هویت مشهد» | بخش اول: مهریه‌هایی که خرج عزای خورشید شد

به گزارش شهرآرانیوز؛ ۱۲۰۰ سال پیش، مشهد سه قریه بیش نبود؛ توس، نوغان، سناباد. با شهادت امام رضا (ع) در سال ۲۰۳ هجری قمری، هویت این شهر برای همیشه با نام او گره خورد و نخستین کسانی که گرد پیکر غریبش گریستند، زنان بودند. زنان نوغان با بخشیدن مهریه‌هایشان، نخستین پاسداران حریم عشق شدند.

مشهد، پیش و بیش از هر چیز، «مشهدالرضا» است؛ شهری که هویتش نه با یک فتح نظامی، که با شهادت غریبانه امام رضا (ع) متولد شد. اما در کنار این حقیقت متعالی، حقیقتی انسانی نیز هست که قرن‌ها کمتر روایت شده: زنانی که از همان نخستین ساعات، پای این هویت ایستادند.

از همان روزی که امام رضا (ع) پای به روستای نوغان نهاد، این روستا در تاریخ شیعیان ماندگار شد. مأمون عباسی در تمام دوران ولایتعهدی امام (ع) می‌کوشید از محبوبیت ایشان بکاهد و هراس داشت حلقه‌ای عظیم از دوستداران گرد آن امام همام شکل گیرد، اما فراموش کرده بود که نور ولایت خاموش‌شدنی نیست.

بر اساس کتاب «شناسایی و معرفی اولین‌های شهر مشهد»، محله نوغان ـ که امروز در دل بافت کهن مشهد جای دارد ـ در آن روزگار قریه‌ای مستقل بود و نخستین منزلگاه پیکر مطهر امام رضا (ع) پس از شهادت ایشان به دست مأمون عباسی شد. تاریخ گواهی می‌دهد نخستین گروهی که بر گرد آن پیکر مقدس جمع شدند و به عزاداری پرداختند، بانوان نوغان بودند.

اما این اقدام شجاعانه، بهایی سنگین داشت. در حکومت سراسر ظلم و تزویر مأمون عباسی، عزاداری بر امامی که به دست خلیفه به شهادت رسیده بود، می‌توانست عواقب مرگباری داشته باشد. شیرزنان نوغان راهی خلاقانه برای دور زدن این مانع یافتند: آنها مهریه‌هایشان را ـ که یگانه پشتوانه مالی یک زن در آن روزگار بود ـ به همسرانشان بخشیدند تا حق سوگواری بر امام غریبشان را بخرند؛ شیرزنان نوغان با بخشیدن مهریه خود به همسرانشان، اجازه عزاداری برای مولایشان را کسب کردند.

زنان نوغان، سیاه‌پوشانی که از سر ارادت به حضرت دوست بر سروسینه‌زنان از خانه‌ها بیرون آمدند و در حالی که گل و خاک بر سر می‌ریختند، با مولای خود وداعی تاریخی را رقم زدند. این سنت، در طول قرن‌ها متوقف نشد. هر سال در دهه آخر صفر، زنان نوغان به استقبال زائران رضوی می‌روند و آیین‌های عزاداری را زنده نگه می‌دارند. این آیین ۱۲۰۰ ساله هنوز هر سال باشکوه برگزار می‌شود و زنان مشهدی طبق این رسم دیرینه، همزمان با روز شهادت امام رضا (ع) به صورت نمادین پیکر این امام را تشییع می‌کنند.

تشییعی که اولین و بارزترین نمونه رستاخیز زنان در تاریخ مشهد است و بدین‌سان، این شهر از همان آغاز، شاهد پاسداری زنانه از هویتی شد که امام رضا (ع) به آن بخشیده بود.

هنوز هم در کوچه‌های مشهد؛ «رضا» محبوب‌ترین نامی است که مادران بر فرزندانشان می‌گذارند.

برای مطالعه بیشتر می‌توانید به کتاب «شناسایی و معرفی اولین‌های شهر مشهد»، غلامرضا آذری خاکستر، مرکز پژوهش‌های شورای اسلامی شهر مشهد، ۱۳۹۵؛ مراجعه کنید.

قسمت دوم این مجموعه گزارش، فردا منتشر خواهد شد.