هنرمندان از احیای دوباره هنر قدیمی فرت بافی می گویند | بازگشت یک هنر کهن خراسانی به زندگی امروز

به گزارش شهرآرانیوز؛ در سال‌هایی که تولید انبوه و کالا‌های صنعتی، بسیاری از هنر‌های سنتی را به حاشیه رانده‌اند، پرداختن دوباره به هنر‌های کهن و احیای آن ها، نه تنها اقدامی فرهنگی بلکه ضرورتی اجتماعی و اقتصادی به شمار می‌آید.

این هنر‌ها بخشی از هویت بومی، حافظه تاریخی و سبک زندگی ایرانیان هستند که بازخوانی و بازتعریف آن‌ها می‌تواند پیوندی دوباره میان گذشته و نیاز‌های امروز ایجاد کند. استان خراسان رضوی، به ویژه مشهد، همواره یکی از کانون‌های مهم شکل گیری و تداوم هنر‌های سنتی و بومی ایران بوده است؛ هنر‌هایی که ریشه در سبک زندگی مردم، اقلیم منطقه و نیاز‌های روزمره داشته‌اند. 

در میان این هنرها، فرت بافی به عنوان یکی از شاخه‌های کمتر شناخته شده، اما کاربردی بافندگی سنتی، نقشی مهم در تأمین پوشاک و منسوجات خانگی خانواده‌ها در گذشته ایفا می‌کرده است؛ هنری که با گسترش تولیدات صنعتی، به تدریج به حاشیه رانده شد، اما امروز بار دیگر در مسیر احیا قرار گرفته است. گفت‌و‌گو با دو فعال این عرصه، ما را بیشتر با این هنر آشنا می‌کند.

بازگشت یک هنر کهن به زندگی امروز

فاطمه عیدیان، تولیدکننده و مربی هنر فرت بافی در خراسان رضوی، با اشاره به پیشینه این هنر می‌گوید: فرت بافی از هنر‌های اصیل منطقه ماست که در گذشته، مادربزرگ‌ها با دستگاه‌های کاملا دستی و خانگی در گوشه‌ای از خانه پارچه می‌بافتند. این پارچه‌ها برای دوخت لباس خودشان و فرزندانشان استفاده می‌شد و بخشی از زندگی روزمره مردم بود.

فراموشی تدریجی با ورود محصولات کارخانه‌ای

به گفته او، با ورود پارچه‌ها و محصولات کارخانه‌ای، این هنر به مرور کمرنگ و در بسیاری از مناطق به فراموشی سپرده شد. عیدیان می‌افزاید: احیای دوباره فرت بافی از زمانی آغاز شد که تصمیم گرفتیم به سراغ حافظه زنده این هنر، یعنی مادربزرگ‌ها برویم. بسیاری از آن‌ها هنوز شیوه بافت، طرح‌ها و فوت وفن کار را در ذهن داشتند و همین دانش بومی، نقطه شروع ما شد.

این مربی فرت بافی با اشاره به مسیر دشوار احیا توضیح می‌دهد: در ابتدا کار با سختی‌های زیادی همراه بود؛ دستگاه‌ها ساده بودند و بافت زمانبر انجام می‌شد. اما به مرور، با استفاده از دستگاه‌های نیمه مکانیزه فلزی، هم سرعت تولید افزایش یافت و هم کیفیت و تمیزی پارچه‌ها بهتر شد، بدون آنکه اصالت کار از بین برود.

عیدیان یکی از مهم‌ترین مزیت‌های فرت بافی را کاربردی بودن آن در زندگی امروز می‌داند و می‌گوید: پارچه‌های فرت باف ویژگی‌های خاصی دارند؛ نَم نمی‌گیرند، عرق را سریع جذب می‌کنند، بو نمی‌گیرند و در عین حال، در زمستان گرم و در تابستان خنک هستند. به همین دلیل برای پوست‌های حساس و به ویژه نوزادان بسیار مناسب‌اند.

حفظ هویت بومی در کنار تغییر مواد اولیه

به گفته او، در گذشته مواد اولیه از پشم گوسفند و پنبه محلی تأمین می‌شد، اما امروزه نخ مورد استفاده از کارخانه‌های مشهد تهیه می‌شود. با این حال، هویت بومی بافت همچنان حفظ شده است. عیدیان در این باره می‌افزاید: آنچه فرت بافی منطقه خراسان را متمایز می‌کند، طرح‌های آن است. یکی از اصیل‌ترین طرح ها، طرح خشتی است که ریشه در روستا‌های منطقه دارد و سینه به سینه از مادربزرگ‌ها به ما منتقل شده است.

تحول ابزارها؛ تنوع بیشتر، کیفیت بالاتر

این تولیدکننده هنر‌های سنتی با اشاره به تفاوت شیوه کار گذشته و امروز می‌گوید: درگذشته، عرض پارچه‌ها محدود و ابزار‌ها چوبی و ابتدایی بود، اما امروز دستگاه‌ها فلزی، نیمه مکانیزه و قابل تنظیم هستند. این تغییر باعث شده محصولات متنوع تری با کیفیت بالاتر تولید شود.

عیدیان درباره وضعیت فعلی این هنر در جامعه می‌گوید: حدود ۵۰ درصد مردم در شهر‌های مختلف با فرت بافی آشنا هستند، اما بازار آن هنوز سخت پسند است. محصولات دست باف، به ویژه در مقایسه با کالا‌های کارخانه‌ای ارزان قیمت، هنوز جایگاه واقعی خود را پیدا نکرده‌اند.

به گفته او، امروز حدود ۶۰۰ نفر در منطقه کوهسرخ مشهد به طور مستقیم در حوزه فرت بافی فعالیت دارند و محصولات تولیدی شامل پارچه لباس، لباس نوزاد، پوشاک حمام، حوله، شال و منسوجات بهداشتی است. عیدیان با اشاره به تجربه زائران حج می‌گوید: حوله‌های فرت باف به دلیل سبکی، قدرت جذب بالا و بو نگرفتن، بازخورد بسیار مثبتی از زائران گرفته‌اند، به ویژه در شرایط آب وهوایی گرم.

این مربی فرت بافی، نبود بازار ثابت را مهم‌ترین چالش این هنر می‌داند و تأکید می‌کند: اگر هنرمند بداند سفارش مشخص و مستمری وجود دارد، با اطمینان بیشتری تولید می‌کند. حتی مراکزی مانند هتل‌ها کیفیت کار را می‌پسندند، اما آن را از نظر اقتصادی مقرون به صرفه نمی‌دانند.

پیوند هنر‌های سنتی با زندگی معاصر؛ شرط بقا

عیدیان با تأکید بر ضرورت هم گام سازی هنر‌های سنتی با نیاز‌های امروز می‌گوید: احیای هنر‌های قدیمی زمانی موفق خواهد بود که با سبک زندگی معاصر پیوند بخورد. تبلیغات هدفمند، معرفی کاربرد‌های امروزی و آگاه سازی مردم، می‌تواند فرت بافی را از یک هنر فراموش شده به بخشی زنده از زندگی امروز، هم در داخل کشور و هم در بازار‌های خارجی تبدیل کند.

از دل بحران کرونا تا تولد یک جریان هنری اقتصادی

محمد قدمگاهی دیگر هنرمند و فعال حوزه صنایع دستی خراسان از مسیری می‌گوید که از دوران شیوع کرونا آغاز شد و امروز به یکی از گسترده‌ترین شبکه‌های اشتغال خانگی در حوزه هنر فرش بافی و پارچه بافی سنتی تبدیل شده است. به گفته او، تعطیلی مشاغل گروهی و کارگاهی در دوران کرونا، ضرورت توجه به مشاغل خانگی را بیش از پیش آشکار کرد. در آن مقطع به این فکر افتادیم که شغلی انتخاب کنیم که مردم بتوانند در خانه انجام دهند؛ هم درآمد داشته باشند و هم از آسیب‌های اجتماعی مانند اختلافات خانوادگی و فشار‌های معیشتی کاسته شود.

«فرت بافی»؛ نام فراموش شده یک هنر ریشه دار

قدمگاهی با اشاره به تحقیقات میدانی خود در نیشابور و دیگر مناطق خراسان می‌گوید: در گذشته، فرت بافی و پارچه بافی در نیشابور با نام برت بافی شناخته می‌شد. من شخصا با مادربزرگ‌هایی گفت‌و‌گو کردم که هنوز این نام و شیوه را به یاد داشتند. او حتی از شواهد تاریخی ملموس سخن می‌گوید: در یکی از روستاها، سنگ قبر مادربزرگی را دیدم که حدود ۷۰ سال پیش فوت کرده بود و تصویر «ماک» ابزار بافت پارچه روی سنگ قبرش حک شده بود. این نشان می‌دهد که این هنر تا چه اندازه در زندگی مردم ریشه داشته است.

هنر پارچه بافی در خون مردم خراسان جاری است

این تولیدکننده صنایع دستی بیان می‌کند که پارچه بافی تنها یک شغل نبوده، بلکه بخشی از هویت فرهنگی خراسان است. پارچه‌ای دیدم که مادربزرگی حدود ۴۰ سال پیش بافته بود و امروز از آن مانتویی دوخته شده بود؛ آن قدر تمیز، ظریف و شیک که باورش سخت بود متعلق به سال‌ها قبل باشد.

به گفته قدمگاهی، ثبت جهانی روستای خوراشاد در خراسان جنوبی در یونسکو به واسطه این هنر، نیز مؤید همین پیشینه غنی است؛ هنری که در مناطق مختلف با نام هایی، چون کاربافی، توبافی یا پارچه بافی شناخته می‌شود. قدمگاهی با اشاره به فعالیت‌های اجرایی مجموعه اش می‌گوید: تا امروز بیش از ۶۰۰ نفر در این حوزه آموزش دیده‌اند و بیش از ۳۰۰ نفر به صورت فعال در منازل خود مشغول به کار هستند.

وقتی سنت، لباس روز می‌پوشد

او تأکید می‌کند که فرت بافی سنتی امروز دیگر محدود به محصولات قدیمی نیست. با کمک تیم‌های طراحی و دانشجویان دانشکده هنر، وارد حوزه پوشاک شده‌ایم؛ انواع لباس‌های زنانه و مردانه با طرح‌ها و رنگ‌های کاربردی تولید می‌کنیم. او می‌افزاید: پارچه‌های نخی خالص، تابستان خنک و زمستان گرم هستند، عرق نمی‌کنند و برای تنفس پوست بسیار مناسب‌اند. همین ویژگی‌ها باعث استقبال گسترده مردم شده است.

بازگشت چادرشب‌ها و احیای سنت‌ها

قدمگاهی ادامه داد: یکی از نکات قابل توجه در این جریان، بازگشت محصولاتی است که در آستانه فراموشی بودند. امروز دوباره چادرشب‌های سنتی سفارش داده می‌شود؛ محصولی که مدتی کاملا منسوخ شده بود. این یعنی مردم دوباره به ریشه‌های خود بازمی گردند. به گفته قدمگاهی، برآورد‌ها نشان می‌دهد بیش از ۱۰ هزار نفر در استان خراسان در این هنرحرفه مشغول به کار هستند و این عدد رو به افزایش است.

تلفیق سنت و مدرنیته؛ نسخه نجات هنر‌های کهن

این هنرمند و کارآفرین معتقد است راز ماندگاری هنر‌های سنتی، نگاه امروزی به تولید است. هنر‌های کاربردی در گذشته هر کدام بی دلیل نبوده. فرش‌های پشمی و نمدی قدیم مشکلاتی مثل کمردرد را کمتر می‌کردند. امروز هم پزشکان توصیه می‌کنند بیماران پوستی از الیاف نخی استفاده کنند. او می‌گوید: ما نه صرفا در گذشته مانده‌ایم و نه آن را حذف کرده‌ایم؛ تلفیق سنت با طراحی، رنگ بندی و سلیقه نسل امروز، محصولی خلق کرده که هم اصیل است و هم پرفروش.

پشتیبانی صفر تا صد؛ مزیت اصلی مجموعه موفق

قدمگاهی یکی از مهم‌ترین تفاوت‌های مجموعه خود با دیگر مراکز آموزشی را پشتیبانی کامل می‌داند: کارآموز بعد از آموزش رها نمی‌شود. دستگاه، مواد اولیه، نخ، سفارش کار، سرکشی و حتی خرید محصول نهایی با خود مجموعه است.

او می‌افزاید: امروز بیش از ۵۰۰ نفر در نیشابور، مشهد و شهر‌های اطراف از این طریق مشغول به کار هستند و حتی از کشور‌های اروپایی مانند آلمان برای آموزش و تربیت مربی با ما مکاتبه شده است.

آینده روشن هنر‌های بومی ایران

قدمگاهی در پایان تأکید می‌کند: اگر هنر‌های سنتی با نگاه علمی، طراحی حرفه‌ای و بازارمحور همراه شوند، نه تنها منسوخ نمی‌شوند، بلکه می‌توانند به یکی از ستون‌های اقتصاد فرهنگی کشور تبدیل شوند. هنر اصیل ایرانی هرگز کهنه نمی‌شود؛ فقط باید درست دیده و درست عرضه شود.»