مکارم اخلاق اقتصادی از نگاه اهل بیت (ع) در میدان نبرد

آموزه‌های اهل‌بیت (ع) سرشار از مصادیق عالی اخلاقی حتی در شرایط سخت اقتصادی است. حضرت امیرالمؤمنین علی (ع) می‌فرمایند: «أقوی عَدوِّ الشدائِدِ الصّبر: قوی‌ترین دشمن سختی‌ها، صبر و شکیبایی است.» (تصنیف غررالحکم، صفحه۲۸۲، حدیث۶۲۷۵) و همچنین تأکید کرده‌اند که با پرهیز از غش در تجارت و رعایت حقوق مردم، می‌توان نقشه راهی برای بنیان نهادن اقتصادی سالم یافت؛ و نیز تأکید شده است که دوری از ربا، پرهیز از احتکار و کمک به نیازمندان در اوج کمبود، شروط اصلی کسب منزلت در نزد خدا و مردم است.

این آموزه‌ها به ما یادآوری می‌کنند که برای شکست دشمن در جنگ اقتصادی، نیازی به هرج‌ومرج یا شایعه‌پراکنی نیست، بلکه اوج قدرت، در مدیریت صحیح منابع، حمایت از تولید داخلی و اخلاق‌مداری در معاملات است.

راهکار‌های عملی برای نسل جوان و خانواده‌ها

نسل جوان و خانواده‌های ایرانی برای عبور از این بحران‌ها، نیازمند شعار‌های پیچیده نیستند. رعایت ساده‌ترین اصول اخلاقی، می‌تواند سرآغاز تحولی بزرگ باشد. پرهیز از مصرف‌گرایی نمایشی و کاهش هزینه‌های غیرضروری و اولویت‌بندی نیاز‌ها به‌جای تحقق تمام خواسته‌ها، اولین قدم در این مسیر است.

دومین گام، حمایت از تولید داخلی و خرید کالای ایرانی به‌عنوان نوعی دفاع از اقتصاد ملی و ایجاد اشتغال است. سومین برنامه، عدم واکنش‌های هیجانی به اخبار اقتصادی و پرهیز از شایعاتی است که باعث هجوم به بازار‌ها می‌شود و چهارمین اقدام، همیاری اجتماعی و تشکیل صندوق‌های خرد محلی و کمک به همسایگان و هم‌محلی‌ها در مواقع نیاز است.

باید قبول کرد که هر فرد با اصلاح رفتار مصرفی و اقتصادی خود، حلقه‌ای از زنجیر اقتصادمقاومتی می‌شود. اگر هریک از ما تلاش کنیم با قناعت و هوشمندی، گرهی از مشکلات اقتصادی باز کنیم، آن‌گاه معراج اخلاقی در عرصه اقتصاد نیز تحقق خواهد یافت و فردایی درخشان‌تر، امن‌تر و مستقل‌تر برای ایران اسلامی رقم خواهد خورد.

مسئولیت‌پذیری حاکمان دربرابر طمع‌های اقتصادی

به نظر می‌رسد جلوگیری از طمع‌های اقتصادی کلان توسط دولتمردان، تکمیل‌کننده این مثلث است و مهم‌ترین ضلع برای ایجاد تعادل در جامعه اسلامی است. اگر در دو ضلع پیشین بر نقش مردم و تولیدکننده تأکید کردیم، در این بخش باید نگاهی عمیق به اخلاق حکمرانی و مسئولیت‌پذیری حاکمان دربرابر طمع‌های راندخواران بیندازیم. در نظام اسلامی، حکومت تنها یک ساختار قدرت سیاسی نیست، بلکه یک امانت الهی است. حاکمان و دولتمندان به‌عنوان نمایندگان مردم در بیت‌المال و امینان بر سریر قدرت، با معیار‌های سخت‌گیرانه‌تری در محضر خدا و مردم سنجیده می‌شوند.

گرانی‌های افسارگسیخته؛ ریشه در فساد ساختاری یا تحریم؟

گرانی‌های تورمی در شرایط بحران، لزوما ناشی از تحریم یا کمبود نیست، بلکه در بسیاری مواقع ریشه در فساد ساختاری، رانت‌خواری و غفلت از عدالت توسط مسئولان دارد. در اخلاق اسلامی، حاکم عادل کسی است که اصل بیگانگی با بیت‌المال را سرلوحه کار خود قرار دهد.

پیامبر اکرم (ص) فرمودند: «حکومت امانت است.» وقتی حاکم یا مدیر دولتی، بیت‌المال را متعلق به خود یا گروهی خاص بداند، یا از ابزار قدرت برای ایجاد کمبود‌های مصنوعی برای سودجویی شخصی و دوست‌سالاری استفاده کند، عملا به ریشه اقتصادمقاومتی ضربه زده است.

اخلاق حکمرانی ایجاب می‌کند که حاکمان در سخت‌ترین لحظات اقتصادی، خود پیشگام قناعت باشند و از تجمل‌پرستی که با شأن مقام عمومی همخوانی ندارد، پرهیز کنند.