چرم دوزی در مشهد؛ هنری ماندگار با پیشینه‌ای درخشان

به گزارش شهرآرانیوز؛ هنرچرم دوزی ترکیبی از ذوق هنری و مهارت صنعتی در طول سال‌ها در شهر‌های مختلف کشور رشد یافته و مشهد نیز به عنوان یکی از قطب‌های مهم شناخته می‌شود. وجود کارگاه‌ها و برند‌های فعال در حوزه کیف، کفش و اکسسوری‌های چرمی باعث شده این شهر در کنار تهران و تبریز به یکی از مراکز مهم این صنعت تبدیل شود. با گسترش شبکه‌های اجتماعی در سال‌های اخیر، بسیاری از هنرمندان و تولیدکنندگان چرم دوزی توانسته‌اند محصولات خود را فراتر از بازار‌های محلی معرفی کنند و از طریق فروش آنلاین به مشتریان بیشتری دست یابند.

اما محدودیت‌های اینترنت در ماه‌های گذشته، روند معرفی و فروش آثار هنری را با چالش‌هایی روبه رو کرده و بر شیوه‌های درآمدزایی بسیاری از هنرمندان تأثیر گذاشته است. در چنین شرایطی، بسیاری از هنرمندان و فعالان حوزه چرم دوزی همچنان بر حفظ هویت هنری چرم طبیعی و کیفیت اصیل تولیدات مشهد تأکید دارند. این پافشاری بر هنر دست، دلیلی است که نام مشهد را در کنار دیگر قطب‌های بزرگ چرم کشور، زنده و درخشان نگه داشته است.

در این گزارش در گفت‌و‌گو با دو فعال عرصه چرم‌دوزی، نگاهی به وضعیت این هنر در مشهد داشته‌ایم و در گزارش‌های بعدی به بررسی فعالیت‌های هنرمندان عرصه چرم در «هنر نقاشی بر محصولات دست‌دوز» و نیز «تکنیک‌های سوخت روی چرم» خواهیم پرداخت.

چرم دوزی؛ هنری فراتر از یک حرفه

فرهاد پورسمنانی، فعال حوزه هنر چرم، از تجربه سال‌ها فعالیت در این عرصه و نگاه هنری خود به چرم دوزی و چالش‌های پیش روی این هنر سنتی سخن می‌گوید.

او معتقد است چرم دوزی بیش از آنکه یک صنعت صرف باشد، هنری است که با صبر، دقت و خلاقیت شکل می‌گیرد. پورسمنانی با اشاره به فعالیت خود در زمینه تولید محصولات چرمی گفت: در کارگاه خود انواع محصولات چرمی از جمله کیف‌های زنانه و مردانه و به طور کلی هر محصولی که با چرم قابل ساخت باشد تولید می‌کنم. وی با بیان اینکه چرم دوزی تنها یک شغل نیست بلکه یک هنر است؛ هنری که با عشق و علاقه انجام می‌شود بیان کرد: من این کار را بیشتر هنر می‌دانم تا صنعت. وقتی روی یک محصول کار می‌کنم از فرایند ساخت آن لذت می‌برم. بسیاری از مهارت‌ها را هم با آزمون و خطا و تجربه شخصی یاد گرفتم.

پورسمنانی درباره مسیر ورود خود به این حوزه توضیح داد: تحصیلات من در رشته زبان انگلیسی است و کار‌های متفرقه انجام دادم، اما در نهایت به سمت کاری رفتم که واقعا به آن علاقه داشتم؛ یعنی چرم دوزی. علاقه شخصی و صبر و حوصله مهم‌ترین دلایلی بوده که باعث شده در این مسیر بماند و حتی برند خود را شکل دهد.

دقت و ریزبینی؛ شرط اصلی موفقیت در چرم دوزی

این هنرمند چرم دوز درباره ویژگی‌های لازم برای فعالیت در این حرفه گفت: کسی که می‌خواهد در چرم دوزی موفق باشد باید بسیار دقیق و ریزبین باشد. اگر حین کار عجله شود، نتیجه کار خراب خواهد شد.

او با تأکید بر شیوه سنتی کار خود افزود: تمام کار‌ها را از طراحی گرفته تا دوخت همه را با دست انجام می‌دهم. از چرخ استفاده نمی‌کنم و همه مراحل به صورت دستی انجام می‌شود، به همین دلیل دقت و حوصله زیادی لازم دارد.

تفاوت کار دست با تولیدات رایج بازار

پورسمنانی معتقد است: بسیاری از محصولات چرمی موجود در بازار با استفاده از دستگاه‌های برش لیزری تولید می‌شوند. در بسیاری از کارگاه‌ها طرح‌ها زیر دستگاه لیزر قرار می‌گیرد، دستگاه قطعات را برش می‌زند و سوراخ‌ها را ایجاد می‌کند و در نهایت قطعات به هم دوخته می‌شوند. اما در کار من تمام مراحل با دست انجام می‌شود. همین موضوع باعث شده محصولات با بسیاری از تولیدات بازار متفاوت باشد و جلوه‌ای کاملا هنری داشته باشد.

تلاش برای پیوند هنر چرم با فرهنگ ایرانی

این فعال حوزه چرم در مشهد با اشاره به وضعیت بازار گفت: متأسفانه بسیاری از تولیدات داخلی بیشتر جنبه بازاری و تجاری دارند و کمتر به جنبه‌های هنری یا الهام از فرهنگ ایرانی توجه می‌شود. با این حال تلاش کرده‌ام در برخی از طراحی‌های خود از ایده‌ها و عناصر مرتبط با فرهنگ ایرانی استفاده کنم. این نوع کار‌ها نیز طرفداران خاص خود را دارد و برخی مشتریان به دنبال محصولاتی هستند که هویت فرهنگی در آن دیده شود.

پورسمنانی معتقد است: مهم‌ترین عامل در ماندگار شدن یک محصول چرمی «منحصر‌به‌فرد بودن» آن است. امروزه مردم بیشتر به دنبال کار‌های خاص و منحصر بفرد هستند.

این هنرمند درباره روند شکل گیری یک محصول چرمی گفت: گاهی ایده‌ها در ذهنم شکل می‌گیرد و گاهی هم از دیدن طرح‌ها در فضای اینترنت الهام می‌گیرم. سپس آن ایده را با سلیقه خودم تغییر می‌دهم و به آن ویژگی‌های جدید اضافه می‌کنم. تجربه و آزمون و خطا در طول سال‌ها باعث شده اکنون بتواند بسیاری از طرح‌ها را به صورت کامل خودش طراحی کند و برای اجرای آن‌ها برنامه ریزی دقیقی داشته باشد.

آینده چرم دوزی سنتی در ایران

وی درباره آینده چرم دوزی سنتی اظهار کرد: تعداد کسانی که مانند گذشته به شکل کاملا دستی کار می‌کنند کم شده است. بسیاری به سمت دستگاه‌های برش لیزری رفته‌اند، چون کار را سریع‌تر و ساده‌تر می‌کند.

به گفته پورسمنانی، چرم دوزی دستی نیازمند علاقه، صبر و حوصله فراوان است و به همین دلیل افراد کمی حاضرند تمام مراحل آن را از ابتدا تا انتها با دست انجام دهند. جوانان به این حوزه علاقه دارند، اما اغلب حوصله انجام تمام مراحل سنتی کار را ندارند. برش زدن، سوراخ کاری، دوخت و چسب کاری زمانبر است و همین موضوع باعث می‌شود بسیاری به سراغ روش‌های سریع‌تر بروند.

تأثیر محدودیت‌های اینترنت بر بازار

پورسمنانی همچنین به تأثیر فضای مجازی بر فروش محصولات چرمی اشاره کرد و گفت: قبلا بیشتر فعالیت و فروش من از طریق اینستاگرام و تا حدی سایت‌هایی مانند دیوار انجام می‌شد. عکس کار‌ها را منتشر می‌کردم و مشتری‌ها از همان طریق با من ارتباط می‌گرفتند.

حدود یک سال است که از طریق یک فروشگاه هم محصولاتم عرضه می‌شود، اما محدودیت‌های اینترنت و اختلال در برخی پلتفرم‌ها تأثیر زیادی بر فروش گذاشته است. حتی در زمان‌هایی که بازار باید رونق داشته باشد، شرایط اقتصادی و مشکلات ارتباطی باعث افت فروش می‌شود. او توضیح داد: برای مثال در ماه بهمن فروش خوبی داشتم، اما در اسفند که معمولا باید اوج خرید باشد، فروش بسیار ضعیف بود.

هنر چرمی که مشتری خاص خود را دارد

پورسمنانی بیان کرد: محصولات دست دوز چرمی معمولا مشتریان خاص خود را دارند. طبیعی است که همه افراد حاضر نباشند برای یک کیف دست دوز چند میلیون تومان هزینه کنند، اما کسانی که به هنر و کیفیت اهمیت می‌دهند همچنان به دنبال چنین محصولاتی هستند. او ابراز امیدواری کرد که با حمایت بیشتر از هنرمندان صنایع دستی، زمینه برای حفظ و گسترش هنر چرم دوزی سنتی در کشور فراهم شود.

چرم دوزی تلفیقی از هنر و صنعت

محمد سلیمان زاده، دیگر فعال حوزه چرم دوزی و صاحب برند چرمی در مشهد، با اشاره به جایگاه این شهر در صنعت چرم کشور گفت: بعد از تهران، مشهد یکی از قطب‌های مهم صنعت کیف و کفش و محصولات چرمی در ایران به شمار می‌رود. این حوزه هم زمان هم هنر است و هم صنعت و نمی‌توان این دو را از هم جدا کرد.

وی با بیان اینکه حدود ۲۵ سال در این حوزه فعالیت داشته و ۱۵ سال به صورت حرفه‌ای صاحب برند است، افزود: چرم دوزی یک هنرصنعت تلفیقی است؛ هم نیازمند ذوق هنری و هم دانش فنی است. در گذشته جنبه هنری آن پررنگ‌تر بود، اما امروز با توجه به شرایط بازار و مد روز، بیشتر به سمت تولیدات صنعتی و مدرن حرکت کرده‌ایم.

وضعیت صنعت چرم دوزی در مشهد

سلیمان زاده درباره سهم چرم طبیعی در مشهد گفت: اکنون حدود ۷۰ درصد فعالیت‌های چرم دوزی در مشهد مربوط به چرم طبیعی است و باقی، بیشتر مربوط به چرم‌های مصنوعی است که این آمارخوبی برای این هنر است. او با اشاره جایگاه خوب هنر چرم دوزی در مشهد افزود: این شهر بعد از تهران و تبریز، یکی از مراکز مهم صنعت چرم است.

اکنون خیلی از برند‌ها در این شهر فعالیت دارند، حتی برخی محصولات خودشان را در کشور تولید نمی‌کنند و مواد اولیه اش را از شهر‌های دیگر وارد می‌کنند. سلیمان زاده توضیح داد: بیشتر مواد اولیه، مثل نخ و مواد دوخت، وارداتی است، اما در مجموع هنر صنعت چرم، از ظرفیت خوبی برخوردار است. حجم زیادی از مواد وارداتی است، ولی تولید داخلی هم جایگاهی دارد و زیرساخت‌های خوبی در حال شکل گیری است.

پیشینه تاریخی و آینده هنر چرم دوزی در مشهد

وی در ادامه بیان کرد: هنر صنعت چرم در مشهد سابقه درخشانی دارد و اصلا جزو صنایع مهم این شهر محسوب می‌شود. هر چند رقابت سخت است، اما این صنعت همچنان ظرفیت بالایی دارد و امیدواریم با حفظ کیفیت و ظرافت، بازار‌های داخلی و خارجی را بیشتر جذب کند.

حرکت بازار به سمت محصولات مصنوعی

سلیمان زاده درباره تغییرات این صنعت در سال‌های اخیر گفت: در این ۱۵ سال، صنعت چرم به تدریج به سمت استفاده از مواد مصنوعی و دستگاه‌های صنعتی رفته است.

دلیل اصلی آن، تغییر سلیقه بازار و گرایش مردم به محصولات مدرن‌تر و شکیل‌تر است؛ محصولاتی که اجرای آن‌ها با چرم طبیعی و کار دست سخت‌تر است.

وی درباره وضعیت کنونی گفت: اکنون، چرم طبیعی تقریبا در بیشتر حوزه‌های لوکس و مجلسی کاربرد دارد. چون کیفیت، ظرافت و لطافت چرم طبیعی بسیار بالاتر است، مخصوصا برای پاشنه‌های زنانه که کاربرد زیادی دارد.

چرا چرم طبیعی در محصولات مجلسی بیشتر استفاده می‌شود؟

سلیمان زاده ادامه داد: چرم طبیعی دوام و ماندگاری بسیار بالایی دارد، حداقل دو تا سه سال می‌توان در مصرف روزمره از آن استفاده کرد. اما در مقابل، چرم‌های مصنوعی، چون ضعف‌هایی دارند، به خصوص در مواردی مانند پاشنه‌های مجلسی که نیازمند ظرافت و لطافت هستند، هرگز نمی‌توان جایگزین طبیعی شان کرد.

تفاوت میان چرم مصنوعی و طبیعی در بازار

او توضیح داد: امروزه بازار پر است از چرم‌های مصنوعی که از پلاستیک و مواد مصنوعی ساخته شده‌اند، با دستگاه‌های صنعتی دوخته می‌شوند. در حالی که در صنعت چرم‌های طبیعی، هنوز دوخت سنتی و دست ساز هم مورد استفاده قرار می‌گیرد. این هنرمند و فعال حوزه چرم دوزی درباره آینده چرم سنتی در ایران گفت: اگر روند فعلی ادامه پیدا کند، دستگاه‌ها جای نیروی انسانی را می‌گیرند؛ اما هنوز هم چرم دست دوز مشتریان خاص خودش را دارد. کار دست، به ویژه به دلیل ظرافت، تمیزی دوخت و خاص بودن، قابل مقایسه با تولید ماشینی نیست.

ظرافت؛ مهم‌ترین معیار کیفیت

سلیمان زاده ظرافت را مهم‌ترین شاخصه یک محصول چرمی باکیفیت دانست و افزود: در چرم دوزی، تمیزی کار و دوخت حرف اول را می‌زند. انتخاب رنگ، فرم، طرح و نوع دوخت، هویت یک محصول را می‌سازد. ما در بسیاری از محصولات سعی می‌کنیم از طرح‌ها و هویت ایرانی و سنتی استفاده کنیم.

جذاب‌ترین بخش کار؛ جان گرفتن چرم خام

او درباره لذت بخش‌ترین بخش کار خود گفت: دیدن نتیجه نهایی کار همیشه لذت بخش است، اما مرحله‌ای که چرم خام شسته می‌شود و رنگ و طرح روی آن می‌نشیند، از نظر هنری جذاب‌ترین بخش کار است.

این فعال مشهدی با اشاره به صادرات محصولات خود بیان کرد: اکنون محصولات چرمی ما به کشور‌های عراق و افغانستان صادر می‌شود. کار‌های دست دوز، هرچند قیمت بالاتری دارند، اما به دلیل کیفیت و ظرافت، ارزش افزوده بیشتری ایجاد می‌کنند. بسیاری از این کار‌های ظریف توسط بانوان انجام می‌شود. او با اشاره به کاهش استقبال جوانان از این حرفه بیان کرد: در گذشته هنرجویان زیادی به سمت چرم دوزی می‌آمدند، اما امروز با ورود دستگاه‌های جدید، کار سنتی کمتر شده است.

جوانان هم معمولا حوصله فرایند زمانبر کار دست را ندارند و ترجیح می‌دهند سراغ کار‌های سریع‌تر بروند. سلیمان زاده در توصیه به جوانان علاقه‌مند به این حوزه گفت: شرط اصلی موفقیت در چرم دوزی صبر و علاقه واقعی به هنر است. آموزشگاه‌ها و هنرستان‌های فنی وحرفه‌ای می‌توانند نقطه شروع مناسبی باشند، اما بدون علاقه، ورود به این حرفه ماندگار نخواهد بود.