سربازان گمنام اقتصاد| قسمت اول: یک‌چهارم اقتصاد ایران روی دوش زنانی که «بیکار» نامیده می‌شوند + فیلم

به گزارش شهرآرانیوز؛ یکم خرداد ۱۴۰۵، در تقویم رسمی کشور به نام «روز ملی بهره‌وری و بهینه‌سازی مصرف» ثبت شده است. این مناسبت معمولاً با گزارش‌هایی از راندمان تولید در صنایع بزرگ، مدیریت منابع انرژی، یا بهینه‌سازی فرآیند‌های اداری گره می‌خورد. اما گروه «شهربانو» در یک پرونده ده‌قسمتی تصمیم گرفته سراغ بزرگ‌ترین سربازان گمنام اقتصاد و بهره‌وری در این سرزمین برود: زنان!

زنانی که از دل خانه‌هایشان، بی‌هیچ عنوان سازمانی و بی‌هیچ ردیف بودجه رسمی، بودجه خانواده را مدیریت می‌کنند، از اسراف جلوگیری می‌نمایند، نسل آینده را می‌پرورند، چرخ‌های خُرد اقتصاد را به گردش درمی‌آورند، و در سکوت محض، امنیت غذایی یک ملت را تأمین می‌کنند. این گزارش‌ها در هر قسمت، از زاویه‌ای متفاوت به مقوله «زن، اقتصاد و بهره‌وری» می‌پردازد؛ از ارزش اقتصادی کار خانگی گرفته تا کارگاه‌های بی‌تابلوی تولیدی، از ارتش پنهان زنان در کشاورزی و صنایع دستی تا مادرانی که در بحران‌ها، یک‌شبه معلم و پرستار شدند.

رهبر شهید انقلاب حضرت آیت الله خامنه‌ای در دیداری که ۱۲ آذر ۱۴۰۴ با زنان و دختران داشتند، «پرهیز از تحمیل کارِ خانه به زن»، «کمک شوهر به زن در گذراندن عوارض فرزندآوری» و «باز گذاشتن راه ترقی و پیشرفت علمی و شغلی» را از حقوق زنان دانستند و با تأکید بر اینکه زن مدیر و رئیس خانه است، گفتند: «باید از زنان که با وجود درآمد‌های ناکافی و ثابت همسران و گرانی اجناس، هنرمندانه خانه را اداره می‌کنند قدردانی کرد.»

سازمان بین‌المللی کار (ILO) هم در پژوهشی که نتایج آن از طرح‌های آمارگیری گذران وقت در ۶۴ کشور به دست آمده، ارزش جهانی کار بدون‌دستمزد مراقبتی و خانگی را سالانه ۱۱ تریلیون دلار برآورد کرده است؛ رقمی معادل ۹ درصد از تولید ناخالص داخلی جهان. این سازمان هشدار داده که «اگر زنان یک روز کار بدون‌مزد خود را متوقف کنند، فعالیت جوامع مختل شده و اقتصاد فرو می‌پاشد.»

برنامه عمران ملل متحد (UNDP) نیز در گزارش توسعه انسانی ۲۰۲۴-۲۰۲۳ خود تصریح کرد که زنان در سراسر جهان به‌طور متوسط ۲.۵ برابر مردان وقت خود را صرف کار‌های بدون‌دستمزد خانگی و مراقبتی می‌کنند.

در ایران، مرکز آمار ایران در پاییز ۱۴۰۴ نتایج «طرح آمارگیری از گذراندن وقت در نقاط شهری» را منتشر کرد. بر اساس این آمار، زنان ایرانی در یک شبانه‌روز به‌طور متوسط ۴ ساعت و ۵۲ دقیقه صرف خدمات خانگی بدون‌دستمزد می‌کنند. این رقم برای مردان ایرانی تنها ۱ ساعت و ۶ دقیقه است. جامعه‌شناسان به این پدیده می‌گویند «شیفت ابدی»؛ شیفتی که از سحر شروع می‌شود، تا نیمه‌شب ادامه دارد و در هیچ فیش حقوقی یا محاسبات آماری ثبت نمی‌شود.

برای زنان مشهدی، «شیفت ابدی» رنگ و بوی دیگری دارد. طبق آمار‌های استانی، نرخ مشارکت اقتصادی زنان در خراسان رضوی بالاتر از میانگین کشوری است. مدیرکل تعاون، کار و رفاه اجتماعی استان می‌گوید در سال ۱۴۰۴، نرخ مشارکت اقتصادی استان به ۴۳.۸ درصد رسید در حالی که میانگین کشوری ۴۰.۷ درصد است. از ۱۰۵ هزار فرصت شغلی ایجادشده در استان طی این سال، بخش قابل‌توجهی سهم زنان بوده است. با این حال، بخش عمده فعالیت‌های روزانه آنها همچنان در قالب «کار بدون‌مزد» در خانه تعریف می‌شود و همین تناقض، شکاف میان حضور واقعی و «مشارکت رسمی» را عمیق‌تر می‌کند.

تناقض اصلی زمانی آشکار می‌شود که بدانیم تنها ۱۴.۷ درصد از زنان بالای ۱۵ سال ایران در بازار کار رسمی حضور دارند.

محمدجواد دشتی‌منش و محمدجواد شاکر آرانی، در گزارشی که ۲۶ فروردین ۱۴۰۴ در مجله تحلیلی «دقیقه» منتشر و به مرحله نهایی جایزه دیتاژورنالیسم ۱۴۰۳ راه یافت، از تعبیر «اشتغال نامرئی» برای این پدیده استفاده کردند. استدلال آنها این است: کار خانگی، فرصت و انرژی حضور در بازار کار رسمی را از زنان می‌گیرد، و از آن‌سو، چون در بازار کار رسمی دیده نمی‌شوند، ارزش اقتصادی فعالیت‌هایشان محاسبه نشده و در دسته «جمعیت غیرفعال» طبقه‌بندی می‌شوند.

از نظر ارزش ریالی، آخرین برآورد رسمی که معصومه ابتکار، معاون وقت رئیس‌جمهور در امور زنان و خانواده، در سال ۱۳۹۸ اعلام کرد، نشان می‌دهد ۲۲ تا ۳۰ درصد از تولید ناخالص داخلی کشور حاصل کار خانگی زنان است. پیش از آن، مرکز پژوهش‌های مجلس در اردیبهشت ۱۳۸۶ ارزش اقتصادی کار سالانه زنان خانه‌دار را ۳۳۶ هزار میلیارد ریال برآورد کرده بود.

انسیه خزعلی، معاون سابق امور زنان و خانواده رییس جمهور نیز در آخرین اظهارات رسمی‌اش پیش از تغییر دولت، با صراحت گفت: «نقش زنان خانه‌دار در اقتصاد کشور پررنگ است و باید به عنوان شغل در شاخص‌های جهانی در نظر گرفته شود».