ضرورت کمک به ضعفا، عطوفت به فقرا و نصیحت دلسوزانه

در زمان حیات امامان معصوم (ع) میان شیعیان و محبان اهل‌بیت (ع) چنین رسم بود که بعد‌از انجام مناسک حج تمتع و زیارت خانه خدا، برای زیارت مرقد منور حضرت رسول اکرم (ص) به مدینه می‌رفتند و بعد هم محضر مبارک امام‌زمانشان می‌رسیدند و ضمن تجدید عهد و پیمان، تقاضای نصیحت و موعظه می‌کردند. در زمان امام‌باقر (ع) گروهی از شیعیان و دوستان اهل‌بیت ساکن کوفه به همراه جابربن‌یزید جعفی خدمت امام باقر (ع) رسیدند و تقاضای وصیت کردند.

جابر گفته است «و دخلنا علی ابن جعفر محمدبن علی علیهماالسلام و نحن جماعه بعد ما قضینا نسکنا فودعناه و قلنا له اوصینا یابن یابن رسول‌الله»؛ ما جماعتی بودیم؛ پس‌از برگزاری مناسک بر امام باقر (ع) وارد شدیم و گفتیم‌ای فرزند رسول خدا! ما را راهنمایی و وصیت کنید.

امام باقر (ع) فرمودند: «لیعن قویُّکم ضعیفَکم، ولیعطِف غنیُّکم علی فقیرِکم، و لینصَح الرجلُ أخاه کنصحه لنفسه؛ باید قوی و توانمند شما به ضعیف و ناتوان شما کمک کند و یاری رساند و باید سرمایه‌دار نان به فقیر نان عطوفت داشته باشد و باید هرکسی از شما برای برادر دینی‌اش خیرخواهی و او را نصیحت کند، همان‌گونه‌که برای خویش خیرخواهی می‌نماید. (نزهه‌الناظر و تنبیه‌الخاطر حلوانی قرن پنجم، ص ۱۰۲ * امالی شیخ‌طوسی قرن پنجم، ص ۲۳۲ * بشاره المصطفی لشیعه‌المرتضی طبری‌آملی، قرن ششم، ص ۱۱۳ * بحارالانوار علامه مجلسی، قرن دوازدهم، ج‌۲، ص ۲۳۶)

این سفارش‌های امام باقر (ع) برای عموم انسان‌ها به‌ویژه شیعیان و دوستداران اهل‌بیت (ع) سرمشقی بزرگ است. اگر همه شیعیان در این مسیر صحیح الهی قرار بگیرند و به این سفارش‌ها و وظایف عمل کنند، موجب جذب جهانیان به‌سوی مکتب اهل‌بیت (ع) می‌شوند.

در این بخش از وصیت امام چهارم، سه وظیفه برای شیعیان تعیین شده است.

یاری ضعیفان از سوی توانمندان

در جمله «لیعنِ قویُّکم ضعیفَکم» یک تکلیف اجتماعی پیروان اهل‌بیت (ع) بیان شده است. در این عبارت فعل امر به کار رفته است: بر همه قدرتمندان لازم است به یاری ضعیفان جامعه بشتابند. اگر هر قوی و توانمندی با هر ضعیف و توان‌یابی که مواجه شد او را یاری کند، همه ضعیفان از ضعفی که دارند خارج می‌شوند و همه قوی می‌شوند و آرامش می‌یابند. قدرت ابعاد و اقسامی دارد و ضعف هم جلوه‌ها و انواعی. باید در همه مظاهر قدرت، نمونه‌های ناتوانی در آن زمینه را برطرف کرد.

عطوفت و رسیدگی ثروتمندان به فقیر

در جمله «ولیعطِف غنیُّکم علی فقیرِکم» یک رهنمود بزرگ و جاویدان اقتصادی وجود دارد. امام باقر (ع) به اغنیا و سرمایه‌داران جامعه دستور می‌دهند به فقرا و تهی‌دستان، کمک و نیاز‌های آنان را برطرف کنند. غنی و فقیر در هر قشری از اقشار ملت هست.

لازم است صاحبان ثروت و سرمایه از بی‌بضاعت‌ها و افراد آسیب‌پذیر جامعه دستگیری کنند تا فقر در شهر و کشور اسلامی برطرف شود. یاری و کمک فقیران و رسیدگی به امور آنان مسئولیت و تکلیف سرمایه‌داران است. در این حدیث، فرمان بر عطوفت داده شده است. عطوفت به‌معنای محبت و دوستی و توجه و مهربانی و نیک‌خواهی و رأفت و لطف و رحمت و تفقد و دلجویی و رسیدگی است.

نصیحت دلسوزانه یکدیگر

در جمله «و لینصَح الرجلُ أخاه کنصحه لنفسه» یک وظیفه اخلاقی عمومی بزرگ را بیان می‌کند. پیروان اهل‌بیت (ع) باید یکدیگر را نصیحت کنند. راغب اصفهانی در معنای نصیحت نوشته است: «تحری فعل او قول فیه صلاح صاحبه»؛ نصیحت سعی و کوشش در انجام کار یا سخنی است که صلاح انسان در آن است. (المفردات فی غریب‌القرآن، ج یک، ص ۸۰۸)

همه شیعیان باید خیرخواه یکدیگر باشند در همه کار‌ها و سخنان. همان‌طور‌که هر فرد به فکر صلاح و خیر و سود خویش است، باید برای دیگران نیز تلاش کند. امر به‌معروف و نهی‌از منکر وظیفه همگانی و متقابل انسان‌ها در جامعه اسلامی است. لازم است مؤمن هر‌خوبی که برای خود می‌خواهد، برای آحاد مؤمنان و برادران دینی بخواهد.