گفت وگو با هنرمندان مشهدی تولیدکننده ظروف سنگی | هنری با ظرفیت‌های فراموش‌شده

به گزارش شهرآرانیوز؛ در حاشیه جنوبی مشهد، جایی که کوه‌های تیره رنگ با رگه‌های سنگ «سرپانتین» به چشم می‌خورد، هنر قدیمی سنگ تراشی هنوز زنده است. این منطقه که از ابتدای بولوار نماز و رضاشهر (میدان تیر قدیم ارتش) شروع شده و تا انتهای محله آب وبرق ادامه دارد، معدن اصلی سنگی است که مشهدی‌ها به آن «هرکاره» می‌گویند. 

امروز در این مسیر تنها دو یا سه معدن فعال باقی مانده است. کامیون‌هایی که از دل این کوه‌ها بیرون می‌آیند، قطعات بزرگ سنگ را با خود می‌آورند؛ سنگ‌هایی که در نگاه اول چیزی جز تکه‌هایی سخت نیستند. اما کمی آن طرف تر، در کارگاه‌هایی در حوالی شهر که هنوز سرپا هستند، این سنگ‌ها وارد دنیای دیگری می‌شوند. 

در کارگاهی در حوالی تپه سلام مشهد، صدای مداوم دستگاه‌های تراش قطع نمی‌شود و سنگ‌های تکه تکه شده، زیر دست استادکاران آرام آرام شکل می‌گیرند تا به دیزی‌ها و ظرف‌های سنگی تبدیل شوند. در فضای کارگاه، همه جا را گرد سنگ پوشانده و ذرات معلق در هوا گَردِ سفیدی را در فضا حاکم کرده و بوی خاک مرطوب را می‌توانی استشمام کنی. دستگاه‌ها می‌چرخند و دست‌های کارگران با دقت زیاد، لایه‌های سنگ را می‌تراشند تا فرم نهایی ظرف ظاهر شود. 

اینجا دقیقا همان جایی است که سختی کوه با مهارت دست انسان نرم می‌شود. برای اینکه از وضعیت امروز این هنر بومی و چالش‌های آن باخبر شویم، به سراغ کسانی رفتیم که سال هاست با این سنگ زندگی می‌کنند. روایت آن ها، داستان مسیری است که سنگ از دل کوه طی می‌کند تا به کارگاه برسد و در نهایت راهی خانه‌های ما شود؛ مسیری که این روز‌ها با تغییرات شهری و مشکلات اقتصادی گره خورده است.

سنگی قدیمی به نام «هرکاره»

در یکی از همین کارگاه‌ها با حسن‌سالاری گفت‌و‌گو کردیم؛ سنگ تراشی که بیش از ۲۵سال از عمرش را میان همین سنگ‌ها و صدای دستگاه‌ها گذرانده است. او با تجربه‌ای که از شاگردی تا استادی دارد، از سنگی می‌گوید که به خاطر مقاومت و ویژگی‌های خاصش، قرن هاست بخش جدایی ناپذیر فرهنگ و هنر مشهد بوده است.

به گفته وی، سنگ تراشی در مشهد قدمتی طولانی دارد و سابقه آن حتی به پیش از ورود امام رضا (ع) به خراسان می‌رسد. او به روایت‌هایی اشاره می‌کند که براساس آن‌ها گفته می‌شود هنگام ورود امام رضا (ع) به محدوده مشهد، در ظرفی سنگی از ایشان پذیرایی شده است. در برخی نقل‌ها آمده که آن حضرت برای کسانی که در این حرفه فعالیت و یا از این ظروف استفاده می‌کنند، دعا کرده‌اند.

به گفته این هنرمند با تجربه، ماده اولیه اصلی این هنر، سنگی است که در میان قدیمی‌ها به «سنگ هرکاره» معروف است و این موضوع نشان از همین قابلیت چندمنظوره بودن آن می‌دهد، چون با این سنگ می‌توان انواع ظروف و وسایل مختلف را ساخت.

او به آن طرف کارگاه اشاره می‌کند که تکه‌های سنگ خام برروی هم سوار شدند و توضیح می‌دهد: این سنگ ویژگی‌های خاصی دارد که آن را برای ساخت ظروف بسیار مناسب می‌کند. یکی از مهم‌ترین این ویژگی ها، حالت نسبتا چرب و خاصیت رسانایی حرارتی آن است.

به همین دلیل، وقتی ظرف سنگی روی حرارت قرار می‌گیرد، گرما به طور یکنواخت در آن پخش می‌شود و احتمال ترک خوردن ظرف کم می‌شود. سالاری بیان می‌کند: حتی خاک این سنگ هم رفتاری متفاوت دارد؛ به طوری که اگر با آب مخلوط شود، مانند بسیاری از خاک‌ها به گل سفت تبدیل نمی‌شود و بعد از خشک شدن، دوباره به حالت پودری برمی گردد. 

بخش درخورتوجهی از این سنگ‌ها در مناطق جنوبی مشهد، به ویژه محدوده رضاشهر، استخراج می‌شود و همین کیفیت مناسب باعث شده مشهد به یکی از مراکز اصلی تولید ظروف سنگی در کشور تبدیل شود. هرچند در برخی مناطق دیگر ایران سنگ‌هایی مشابه یافت می‌شود، اما از نگاه فعالان این حوزه، کیفیت و ویژگی‌های سنگ مشهد با بسیاری از نمونه‌های دیگر مقایسه شدنی نیست.

از دل معدن تا شکل گیری یک ظرف سنگی

سالاری همان طور که در تلاش است با تراش‌های ریز روح هنر را بر سنگ نیمه جان سوار کند، درباره روند کار توضیح می‌دهد: فرایند تولید ظروف سنگی از معدن آغاز می‌شود. ابتدا سنگ‌ها در معدن استخراج و به شکل‌های اولیه، معمولا گرد یا نیمه تراش، آماده می‌شوند. سپس این قطعات به کارگاه‌ها منتقل می‌شوند تا مراحل اصلی تراش و شکل دهی روی آن‌ها انجام شود.

در کارگاه، سنگ‌ها با استفاده از ابزار‌ها و دستگاه‌های مخصوص، به تدریج تراش داده می‌شوند تا به شکل ظروف مختلف درآیند. بسته به نوع محصول، زمان تولید متفاوت است، اما در برخی موارد تبدیل یک قطعه سنگ به قابلمه سنگی حدود یک ساعت زمان می‌برد.

این هنرمند سنگ تراشی می‌گوید: در گذشته تولیدات این صنعت بیشتر به «دیزی سنگی» محدود می‌شد؛ ظرفی که برای پخت غذا‌هایی مانند آبگوشت و خورشت استفاده می‌شد. اما با گذشت زمان و افزایش امکانات تولید، تنوع محصولات بیشتر شده است. امروزه سنگ تراشان محصولاتی همچون قابلمه، بشقاب، کاسه، ماهیتابه، شکلات خوری و حتی قلیان سنگی تولید می‌کنند. سالاری توضیح می‌دهد: در سال‌های اخیر به دلیل کاهش قدرت خرید مردم، تقاضا برای برخی محصولات تزیینی مانند شکلات خوری کم شده و بازار بیشتر روی ظروف کاربردی متمرکز مانده است.

کوهسنگی؛ بازار قدیمی ظروف سنگی مشهد

به گفته سالاری، منطقه کوهسنگی مشهد نقش مهمی در تاریخ عرضه ظروف سنگی داشته است. در گذشته، کوهسنگی به نوعی مرکز فروش یا «میدان اصلی» عرضه این محصولات به شمار می‌رفت؛ دلیل این موضوع هم نزدیکی این منطقه به کوه‌ها و محل استخراج سنگ بود. تولیدکنندگان پس از تراش سنگ ها، ظروف را از کارگاه‌ها به کوهسنگی می‌آوردند و در آنجا به فروش می‌رساندند.

به همین دلیل، بسیاری از مسافران و شهروندان برای خرید ظروف سنگی به این منطقه مراجعه می‌کردند و کوهسنگی به عنوان یکی از مراکز شناخته شده فروش این محصولات شهرت داشت. اما با گذشت زمان و تغییرات شهری، از جمله ساخت وساز‌های جدید و تغییر کاربری برخی فضاها، این بازار سنتی رونق گذشته خود را از دست داده است.

ظرفیتی که می‌توانست به صنعتی بزرگ تبدیل شود

سالاری معتقد است: اگر این هنر و این سنگ ارزشمند در کشوری دیگر وجود داشت، احتمالا امروز به یک صنعت بزرگ و سازمان یافته تبدیل شده بود. او از تجربه‌ای یاد می‌کند که طی آن فردی از کشور چین برای بررسی امکان سرمایه گذاری در این حوزه به مشهد آمده بود. این فرد پس از بازدید از کارگاه ها، پیشنهاد صادرات گسترده محصولات سنگی را مطرح می‌کند، اما حجم سفارش‌ها آن قدر بالا بوده که کارگاه‌های موجود توان تأمین آن را نداشتند. علاوه بر ظرفیت محدود تولید، نبود زیرساخت‌های مناسب بسته بندی استاندارد، یکی دیگر از موانع جدی در مسیر صادرات ظروف سنگی بوده است.

سالاری با وجود همه این چالش ها، تأکید می‌کند: سنگ تراشی همچنان در مشهد زنده است و برخی کارگاه‌ها به تولید ظروف سنگی ادامه می‌دهند. به باور او و دیگر فعالان این حوزه، اگر حمایت بیشتری از این هنر صورت بگیرد و زمینه معرفی بهتر آن در بازار‌های داخلی و خارجی فراهم شود، می‌توان دوباره به رونق این صنعت کمک کرد و آن را به جایگاه شایسته اش بازگرداند.

هنری با قدمت سال‌ها تلاش و ممارست

باقر یوسفی دیگر هنرمندی است که حوالی مهدی آباد مشهد کارگاه دارد. او هم از این سنگ سخت ظروف هنری و مصرفی خلق می‌کند. خط و خطوط روی پیشانی و دستانش بیانگر سال‌ها تلاش و ممارست در این هنر موروثی است، می‌گوید: حدود سه دهه در این کار هستم و با گذشت این همه سال تازه احساس می‌کنم کم کم ظرافت‌های کار با سنگ را می‌شناسم.

او به تکه سنگ بزرگی در دستش اشاره می‌کند و می‌افزاید: این سنگ‌ها در اصطلاح سنگ تراشان «سنگ کلنگی» نامیده می‌شوند، ماده اولیه تولید ظروف سنگی هستند.

سنگ‌ها در ابعاد مختلف وارد کارگاه می‌شوند و پس از برش و آماده سازی، مراحل تراش روی آن‌ها انجام می‌شود. مهم‌ترین مرحله کار تشخیص سلامت سنگ است؛ اگر سنگ دارای رگه نامناسب باشد، برای ظروف پخت وپز استفاده نمی‌شود.

تغییرات این حرفه در گذر زمان

یوسفی با اشاره به اینکه گردوغبار و صدای زیاد دستگاه ها، کارگاه‌های سنگ تراشی را به حاشیه شهر یا مناطق غیرمسکونی رانده است، بیان می‌کند: در گذشته بیشتر کار‌ها با دستگاه‌های دستی انجام می‌شد و سنگ تراش با قلم و نیروی دست سنگ را شکل می‌داد. این کار مهارت زیادی می‌طلبید و هر کسی نمی‌توانست وارد آن شود.

با پیشرفت دستگاه‌ها و مکانیزه شدن فرایندها، افراد بیشتری وارد این حوزه شده‌اند؛ اتفاقی که به گفته این هنرمند گاه باعث کاهش کیفیت برخی تولیدات شده است. او می‌افزاید: افزایش هزینه ابزار و تجهیزات از دیگر مشکلات جدی فعالان این حرفه است. به طوری که هزینه ابزار نسبت به گذشته چند برابر شده و این موضوع کار را برای تولیدکنندگان دشوار کرده است.

خواص ظروف سنگی

این سنگ تراش به گوشه دیگر کارگاه که دیزی سنگی‌های سفید و به قول معروف «آب بندی نشده» در کنار هم چیده شده است، اشاره می‌کند و می‌گوید: ظروف سنگی از نظر کیفیت پخت غذا ویژگی‌های خاصی دارند. در این ظروف غذا طعم متفاوتی پیدا می‌کند و بسیاری از مشتریان به همین دلیل همچنان از آن‌ها استفاده می‌کنند. این سنگ دارای مواد معدنی مختلفی مانند آهن و منیزیم است و بسیاری معتقدند استفاده از آن در پخت وپز می‌تواند مفید باشد. البته بخش زیادی از این ویژگی‌ها هنوز برای عموم مردم به صورت علمی معرفی نشده است.

به گفته این استادکار، دوام ظروف سنگی یا همان دیزی تا حد زیادی به نحوه استفاده از آن‌ها بستگی دارد. اگر ظرف بدون آب روی شعله قرار گیرد یا تغییر دمای ناگهانی داشته باشد، ممکن است دچار ترک شود. بهترین روش این است که در ابتدا با حرارت ملایم و ترجیحا با شعله پخش کن استفاده شود تا سنگ به تدریج با شرایط پخت سازگار شود. در صورت استفاده صحیح، این ظروف می‌توانند سال‌ها دوام داشته باشند و حتی برخی مشتریان پس از دو دهه همچنان از ظروف خریداری شده استفاده می‌کنند.

یوسفی با بیان اینکه نبود یک مرکز فروش متمرکز در مشهد از مشکلات این حوزه است می‌گوید: محصولات تولیدی این کارگاه علاوه بر مشهد، به شهر‌های مختلفی از جمله همدان، لالجین، کرمان و یزد ارسال می‌شود.