ضرر تملق و راه و روش جایگزین آن در کلام امام هادی (ع)

اهل‌بیت (ع) تملق را نکوهش کرده‌اند. در حدیثی از امام علی‌النقی (ع) آمده است: «قال: لشخص وقد اکثر من افراط الثناء علیه: اقبل عَلَى ما شَأْنِکَ فَإِنَّ کَثْرَه الْمَلَقِ یَهْجُمُ عَلَى الظِّنَّه وَ إِذَا حَلَلْتَ مِنْ أَخِیکَ فِی مَحَلِّ الثِّقَه فَاعْدِلْ عَنِ الْمَلَقِ إِلَى حُسْنِ النِّیَّه». امام‌هادی (ع) به شخصی که در مدح و ستایش و ثناگویی ایشان زیاده‌روی و افراط کرد، فرمودند: «به آنچه شأن و جایگاه و قدر و مرتبه‌ات است، روی آور؛ زیرا با زیادی تملق، تهمت و بدبینی به انسان، یورش و هجوم می‌آورد و زمانی که درباره برادرت در سطح اطمینان و محل اعتماد رسیدی و برادر مؤمنت مورد اعتماد تو واقع شد، از تملق به حسن‌نیت برگرد!» (بحارالانوار، ج‌۷۳، ص‌۲۹۵ و ج‌۷۸، ص‌۳۶۹)

تملق به‌معنای چرب‌زبانی کردن و چاپلوسی و به دروغ، اظهار دوستی کردن و تعریف فراوان و بیش از استحقاق است و معمولا به قصد نزدیکی و نفوذ در مخاطب و بهره‌برداری و سودطلبی انجام می‌شود. آدم متملق به فکر خود و منافع شخصی خویش است. متملق در تواضع و احترام و تعریف از دیگری، از حد و اندازه تجاوز می‌کند و تظاهر فراوان به دوستی دارد تا به خواسته‌های خود برسد، اما انسان‌های فرهیخته و اندیشمند از تملق پرهیز می‌کنند و اظهارات متملقانه افراد را سریع می‌شناسند و از تملق‌گویان و تملق‌گویی متنفرند.

امام هادی (ع) برای شخصی که در ستودن ایشان افراط کرد و سپاس و مدح را از حد گذراند، با جمله «اقبل علی ما شأنک» فرمان پرهیز از زیاده‌گویی و تملق، صادر و او را دعوت به درک شخصیت خویش و حفظ قدر و منزلت خود کرده‌اند.

اثر تملق

اثر تملق، ایجاد بدبینی و هجوم تهمت است. متملق را شنوندگان تملق می‌شناسند و به او بدبین می‌شوند و در معرض تهمت قرار می‌گیرد؛ چون مردم ادبیات تملق‌گویانه را سریع می‌شناسند و متملق را متهم می‌کنند. گویا مردم، «تملق» و «سودجویی» را ملازم و قرین هم می‌شناسند، از این‌رو با شنیدن تملق از متملقان، به آنان به‌عنوان متهم نگاه می‌کنند. عموم مردم فوری با شنیدن تملق، می‌فهمند که متملق قصد تأمین منافع شخصی و روابط سودجویانه و بهره‌مندی از امتیازات و رسیدن به پست و مقام و برتری دارد.

امام هادی (ع) در جمله «فَإِنَّ کَثْرَه الْمَلَقِ یَهْجُمُ عَلَى الظِّنَّه»، اثر تملق را گسترش بدبینی و هجوم و یورش تهمت بر متملق، اعلام کرده‌اند. سزاوار است برای رهایی از بدبینی‌ها و تهمت‌ها، از تملق دوری کنیم. متملق هرچه از کسی که تملقش را گفته دریافت کند، حتی اگر حق او هم باشد، عموم افراد با بدبینی به او نگاه می‌کنند و آن را اثر تملق می‌بینند.

با تملق، فردی که مورد تملق قرار می‌گیرد، جایگاه خود را گم می‌کند و با خودبزرگ‌بینی و خودبرتربینی، از تدبیر درست بازمی‌ماند. همچنین افراد بی‌شخصیت و ناصالح و نااهل، با تملق، پست‌ها را تصاحب می‌کنند و موجب ناکارآمدی حکومت می‌شوند.

جایگزین تملق

«حسن‌نیت» در برخورد با برادران مؤمن و مورد اعتماد، یک صفت ارزشمند و فضیلت اخلاقی است. امام‌هادی (ع) در جمله «إِذَا حَلَلْتَ مِنْ أَخِیکَ فِی مَحَلِّ الثِّقَه فَاعْدِلْ عَنِ الْمَلَقِ إِلَى حُسْنِ النِّیَّه» همگان را به رهایی از تملق و روی آوردن به گفتار و رفتار براساس حسن‌نیت فراخوانده‌اند. حسن‌نیت، نقیض سوءنیت است. حسن‌نیت درمقابل چاپلوسی و تملق قرار دارد.

حسن‌نیت، خوش‌بینی و قصد و آهنگ نیکو و خوب و زیبای درونی است، بنابراین از ته دل به برادر مؤمن مورد اعتماد، خوش‌بین باش و خوبی و رشد و کمال و سعادت او را بخواه و در این راه به او خدمت و کمک کن! جامعه و مدیریت آن، تنها با حسن‌نیت افراد آن، سالم و پاک می‌ماند و در راه درست قرار می‌گیرد.