سمانه رضوانی | شهرآرانیوز؛ خانواده، اساسیترین نهاد برای پرورش انسانهای متعهد و اخلاقی است. امام موسی کاظم (ع) در سیره عملی خود الگویی ارزشمند از نحوه تعامل با همسر، تربیت فرزندان و مدیریت اخلاقی خانه ارائه دادهاند. جامعه امروز ما، بیش از هر زمان دیگری، نیازمند بازگشت به این سیرههای ناب است؛ سیرههایی که ثابت میکند تربیت صحیح، بدون محبت، منطق و صبر ممکن نیست. امام کاظم (ع) با عمل و سخن خود نشان دادند چطور میتوان ابعاد تربیت را در نظر گرفت.
یکی از اصول مهم تربیتی در کلام امام کاظم (ع)، وفاداری به وعدهای است که والدین به فرزندان خود میدهند. کودکان، پدر و مادر را امین خود میدانند و هرگونه تخلف از وعده، اعتماد آنان را از بین میبرد. متأسفانه بعضی والدین، قولدادن به کودک را چندان جدی نمیگیرند و تصور میکنند کودک زود فراموش میکند.
آن حضرت در اینباره فرمودند: «إِذَا وَعَدْتُمُ الصِّبْیَانَ فَفُوا لَهُمْ، فَإِنَّهُمْ یَرَوْنَ أَنَّکُمْ هُمُ الَّذِینَ تَرْزُقُونَهُمْ، وَ إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ لَیْسَ شَیْءٌ أَغْضَبَ مِنْهُ مِنَ النِّسَاءِ وَ الصِّبْیَانِ». یعنی هرگاه به فرزندانتان وعده دادید، به آن وفا کنید. زیرا آنان میپندارند شما روزیدهنده آنها هستید و همانا خدای عزوجل به خاطر هیچچیزی به اندازه زنان و کودکان خشمگین نمیشود. سخن امام چند نکته مهم را روشن میکند.
اول اینکه کودک در نگاه خود، پدر و مادر را منبع اصلی تأمین نیازهایش میبیند و هر وعده شما برای او حکم یک وعده الهی را دارد. دوم اینکه خشم خداوند از شکستن دل یک کودک، بسیار شدید است. سوم اینکه وفای به وعده، فقط یک فضیلت اخلاقی نیست، بلکه یک وظیفه دینی و تربیتی است که شخصیت کودک را میسازد. بنابراین، پیش از هر وعدهای خوب فکر کنیم. وعدهای ندهیم که توان انجام آن را نداریم. اگر هم وعده دادیم، حتما به آن عمل کنیم.
بسیاری از والدین، فرزندان را در آسایش کامل پرورش میدهند و گمان میکنند این کار به نفع آنهاست. اما امام کاظم (ع) نگاهی آیندهنگرانه دارند. آن حضرت فرمودند: «أفضَلُ الأَولادِ مَن أُجبِرَ عَلَى البَلاءِ فِی صِغَرِهِ لِیَخرُجَ حَلیماً فِی کِبَرِهِ.» یعنی بهترین فرزندان کسی است که در کودکی به کارهای مختلف و سخت وادار شود تا در سن بزرگی حلیم و بردبار گردد.
این حدیث روشن میکند که وادارکردن کودک به تلاش و مسئولیت (البته متناسب با توانش) نهتنها آزار او نیست، بلکه لطفی است در حق او. کودکی که زحمتکشیدن را یاد بگیرد، در بزرگسالی در برابر مشکلات فرونمیریزد، زود عصبانی نمیشود و ظرفیت تحمل سختیها را پیدا میکند. پس گاهی سختگیری بهموقع در کودکی، همان مهربانی ماندگار برای آینده است.
تربیت دینی کودکان نباید تا سن تکلیف به تأخیر بیفتد. بسیاری از والدین تصور میکنند تا وقتی کودک به پانزدهسالگی نرسیده است، وظیفهای در قبال نماز او ندارند. اما این نگاه کاملا با سیره معصومان (ع) فاصله دارد. امام موسی کاظم (ع) در این زمینه دستورالعملی روشن و مرحلهای ارائه دادهاند. حضرت فرمودند:
«مُرُوا صِبْیَانَکُمْ بِالصَّلَاةِ إِذَا کَانُوا بَنِی سَبْعِ سِنِینَ»؛ «هنگامی که فرزندانتان به هفتسالگی رسیدند، آنها را به نماز فرمان دهید.» دقت شود که حضرت نفرمودند آنها را با زور و خشونت به نماز وادار کنید، بلکه فرماندادن باید با محبت، تشویق و بیانی نرم باشد تا نماز را برای کودک شیرین کنید. در سیره عملی ایشان نیز نمونههای زیبایی از تربیت عبادی کودکان دیده میشود.
نقل شده است که امام کاظم (ع) در دوران کودکی بزغالهای را میراندند و به او میگفتند: «اسْجُدِی لِرَبِّکِ»؛ «برای پروردگارت سجده کن.» امام صادق (ع) که این صحنه را مشاهده کردند، به نشانه محبت و تشویق، فرزند خود را در آغوش گرفتند و فرمودند: «بِأَبِی وَ أُمِّی مَنْ لَا یَلْهُو وَ لَا یَلْعَبُ»؛ «پدر و مادرم فدای کسی که اهل لهو و لعب (بازیهای بیهوده) نیست.»
این روایت نشان میدهد که حتی بازی کودک نیز میتواند رنگ و بوی عبادت داشته باشد، اگر پدر و مادر هوشمندانه او را راهنمایی کنند. بنابراین، از هفتسالگی، آرامآرام کودک را با نماز آشنا کنیم، بدون آنکه او از دین زده شود.
یکی از آسیبهای رایج در خانوادههای چندفرزندی، محبت نابرابر به کودکان است. برخی والدین بدون آنکه توجه داشته باشند، یک فرزند را بیشتر میبوسند، بیشتر در آغوش میگیرند یا بیشتر تحویل میگیرند. این رفتار هرچند گاهی ناخودآگاه است، اما تأثیر عمیقی بر روحیه فرزند دیگر میگذارد.
امام کاظم (ع) از پدران بزرگوار خود نقل میکنند که روزی مردی یکی از دو فرزندش را بوسید و دیگری را بدون محبت رها کرد. پیامبر اکرم (ص) که این صحنه را مشاهده فرمودند، با ناراحتی و اعتراض بیان کردند: «فَهَلَّا سَاوَیْتَ بَیْنَهُمَا؟» یعنی چرا بین آن دو به مساوات رفتار نمیکنی؟
این حدیث چند نکته مهم را به والدین یادآور میشود. نخست آنکه ابراز محبت فیزیکی مانند بوسیدن، باید میان همه فرزندان بهطور عادلانه تقسیم شود. دوم آنکه تبعیض در محبت، حتی اگر کوچک به نظر برسد، از نظر پیامبر اکرم (ص) عملی ناپسند و ناراحتکننده است. سوم آنکه عدالت در خانواده، فقط به تقسیم ارث یا خرج و مخارج خلاصه نمیشود، بلکه شامل نگاه، لبخند و بوسیدن نیز هست.
بسیاری از والدین، بهویژه مادران، از پرتحرکی و شلوغی فرزندان خود گلایه دارند. گاهی این ناآرامی تا جایی پیش میرود که به کودک برچسب «بیشفعال» یا «نابهنجار» میزنند و او را با دارو یا سرزنش آرام میکنند. اما نگاه تربیتی امام کاظم (ع) به این موضوع، نگاهی کاملا مثبت و امیدوارکننده است. آن حضرت در سخنی زیبا و عمیق فرمودند: «تُسْتَحَبُّ عَرَامَةُ الصَّبِیِّ فِی صِغَرِهِ لِیَکُونَ حَلِیمًا فِی کِبَرِهِ، وَ مَا یَنْبَغِی أَنْ یَکُونَ إِلَّا هَکَذَا.» واژه «عرامه» به معنای شلوغی، پرتحرکی و یک نوع لجاجت کودکانه است.
حضرت میفرمایند این حالت نهتنها بد نیست، بلکه مستحب و سزاوار است. چرا؟ برای اینکه همین کودک پرجنبوجوش، وقتی بزرگ شود، به فردی صبور، بردبار و باحوصله تبدیل خواهد شد. سپس تأکید میکنند: «و جز این نباید باشد.» یعنی تحرک و شلوغی، نشانه سلامت جسمی و روانی کودک است.
بنابراین، بهجای سرزنش و خستهشدن، باید این ویژگی را زمینهای برای رشد آینده او دانست. صبوری کنیم، انرژی کودک را به مسیر درست هدایت کنیم، و بدانیم که این دوران طوفانی، سرمایهای برای آرامش آینده اوست.