دیپلماسی آشتی بدون فراموشی | بقایی از ایرانِ پسا‌توافق و نبرد روایت‌ها گفت

به گزارش شهرآرانیوز؛ اسماعیل بقایی در نخستین نشست خبری پس از اعلام تفاهم ایران و آمریکا برای خاتمه جنگ، مأموریتی دوگانه برعهده داشت؛ از یک سو باید افکار عمومی را برای ورود به مرحله‌ای تازه از تعامل و کاهش تنش آماده می‌کرد و از سوی دیگر به منتقدان داخلی و طرف آمریکایی اطمینان می‌داد که توافق به معنای عبور از مطالبات راهبردی جمهوری اسلامی نیست. حاصل این رویکرد، نشستی بود که در آن کلیدواژه‌های «قدرت»، «بی‌اعتمادی»، «تعهد متقابل» و «انسجام ملی» بارها تکرار شد.

دیپلماسی بر شانه‌های قدرت

مهم‌ترین پیام فرامتنی بقایی این بود که تهران نمی‌خواهد تفاهم اخیر به‌عنوان محصول عقب‌نشینی یا مصالحه از موضع ضعف روایت شود. تقریباً در تمام پاسخ‌ها، سخنگوی وزارت خارجه بر این گزاره تأکید کرد که توافق نتیجه «مقاومت» و «اقتدار» ایران بوده است.

تکرار عباراتی مانند «شکست آغازکنندگان تجاوز»، «اقتدار ایرانیان» و «قدرت ملی به‌عنوان تضمین توافق» نشان می‌دهد دستگاه دیپلماسی تلاش دارد روایت رسمی از پایان جنگ را بر پایه پیروزی راهبردی ایران بنا کند؛ روایتی که برای مدیریت فضای سیاسی داخلی اهمیت حیاتی دارد.

توافق بدون اعتماد

اگر بخواهیم پرتکرارترین مفهوم نشست را استخراج کنیم، احتمالاً «بی‌اعتمادی» خواهد بود.

بقایی در پاسخ به پرسش‌های مختلف، بارها تأکید کرد که ایران نه به آمریکا اعتماد دارد و نه به رژیم صهیونیستی. حتی زمانی که از ضمانت‌های اجرای توافق سخن گفت، به جای تکیه بر سازوکارهای حقوقی، بر «اهرم‌های قدرت ایران» تأکید کرد.

این موضع در واقع پیام روشنی برای منتقدان داخلی توافق است؛ اینکه مذاکره و تفاهم به معنای اعتمادسازی سیاسی با واشنگتن نیست و جمهوری اسلامی همچنان آمریکا را بازیگری غیرقابل اعتماد می‌داند.

مدیریت منتقدان؛ از همدان تا تهران

یکی از جالب‌ترین بخش‌های نشست، پاسخ بقایی به حواشی سفرش به همدان بود. در ظاهر، موضوعی حاشیه‌ای به نظر می‌رسید اما اهمیت آن در پیام پنهانش نهفته بود.

سخنگوی وزارت خارجه عملاً تلاش کرد انتقادها و اعتراضات نسبت به روند مذاکرات را به رسمیت بشناسد، اما در عین حال آنها را در چارچوب «چندصدایی» و «پویایی جامعه» تعریف کند.

این رویکرد نشان می‌دهد تیم مذاکره‌کننده به‌خوبی از حساسیت‌های افکار عمومی نسبت به توافق آگاه است و تلاش می‌کند شکاف سیاسی پیرامون آن را کنترل کند.

لبنان؛ خط قرمز فراموش نشده

در بخش مهمی از نشست، بقایی تلاش کرد این تصور را که تفاهم با آمریکا به قیمت تضعیف محور مقاومت حاصل شده، رد کند.

تکرار چندباره نام لبنان، تأکید بر گنجانده شدن آن در متن تفاهم و همچنین توصیف حمله رژیم صهیونیستی به ضاحیه به‌عنوان فرصتی برای تقویت جبهه مقاومت، همگی نشان می‌دهد تهران قصد دارد به متحدان منطقه‌ای خود پیام اطمینان بدهد که توافق جدید به معنای تغییر راهبرد منطقه‌ای ایران نیست.

اقتصاد؛ مهم‌ترین بخش ناگفته توافق

اگرچه سخنگوی وزارت خارجه از انتشار جزئیات تفاهم در روز امضا خبر داد، اما بخش‌هایی از سخنان او نشان داد که موتور محرک توافق در حوزه اقتصادی قرار دارد.

آزادسازی دارایی‌های بلوکه‌شده، رفع تحریم‌ها، امکان فروش آزاد نفت و پتروشیمی و بازسازی خسارات جنگ، مهم‌ترین محورهایی بود که بقایی به آنها اشاره کرد.

در واقع دستگاه دیپلماسی تلاش می‌کند توافق را نه صرفاً به‌عنوان یک دستاورد سیاسی، بلکه به‌عنوان گشایشی اقتصادی برای جامعه معرفی کند؛ موضوعی که در ماه‌های آینده معیار اصلی قضاوت افکار عمومی درباره موفقیت یا شکست این تفاهم خواهد بود.

نقش‌آفرینی شورای عالی امنیت ملی؛ پاسخ به یک سوال مهم

یکی از معنادارترین پاسخ‌های بقایی در پایان نشست مطرح شد؛ جایی که به صراحت از نقش برجسته شورای عالی امنیت ملی در روند تصمیم‌سازی و تصمیم‌گیری سخن گفت.

این تأکید در واقع پاسخی غیرمستقیم به برخی تردیدها درباره پشتوانه حاکمیتی توافق است. سخنگوی وزارت خارجه کوشید این پیام را منتقل کند که تفاهم حاصل تصمیم یک دولت یا یک تیم مذاکره‌کننده نیست، بلکه محصول اجماع در سطح کلان نظام است.

نشست این هفته اسماعیل بقایی را می‌توان نشست «تثبیت روایت» نامید. او کمتر درباره متن تفاهم سخن گفت و بیشتر تلاش کرد چارچوب ذهنی مخاطبان را برای مواجهه با آن شکل دهد. پیام اصلی دستگاه دیپلماسی روشن بود؛ ایران وارد توافق شده، اما از موضع قدرت؛ مذاکره کرده، اما اعتماد نکرده؛ تنش را کاهش داده، اما مطالبات خود را کنار نگذاشته است.

اکنون همه نگاه‌ها به روز امضای تفاهم و انتشار متن رسمی آن دوخته شده است؛ جایی که مشخص خواهد شد فاصله روایت سیاسی امروز با واقعیت حقوقی توافق تا چه اندازه است.