شکیبا افخمی راد | شهرآرانیوز؛ آیینهای ماه محرم در ایران تنها مراسمی مذهبی نیستند، بلکه بخشی از میراث فرهنگی و هویت اجتماعی مردمانی به شمار میروند که در نقاط مختلف کشور، هر یک به شیوهای متفاوت واقعه عاشورا را روایت میکنند. همین تنوع آیینی هم سوژه بسیاری از مستندسازان ایرانی در سالهای اخیر بوده است؛ مستندسازانی که تلاش کردهاند، علاوه بر ثبت سنتهای قدیمی عزاداری محرم در نقاط مختلف کشور به واکاوی ریشههای تاریخی و اجتماعی آن نیز بپردازند.
برخی مستندها به سراغ آیینهایی رفتهاند که امروزه کمتر شناخته شدهاند. براین اساس محمد کوکبیان در مستند «سقا» یکی از کهنترین شیوههای عزاداری ایران را روایت میکند؛ آیین سقایی در همدان که با یاد تشنگی شهدای کربلا پیوند خورده است. فیلم تلاش دارد علاوه بر نمایش مراسم، فلسفه شکل گیری و تداوم این سنت را نیز برای مخاطب توضیح دهد؛ سنتی که هنوز بخشی از هویت فرهنگی مردم این منطقه محسوب میشود.
مستند «چهارپایه» ساخته سیدعباس حسینی نیز به یکی از آیینهای کمتر شناخته شده عزاداری میپردازد و تاریخچه سنت چهارپایه خوانی را بررسی میکند؛ آیینی که روزگاری در بازارهای قدیمی ایران رونق داشت و مداحان برای رساندن صدای خود به جمعیت بر روی چهارپایه میایستادند. این اثر از خلال گفتوگو با پیرغلامان، کسبه بازار و هیئت امنای گروهها و دستجات عزاداری قدیمی، تصویری از عزاداریهای سنتی تهران ارائه میدهد.
نرگس آبیار، کارگردان شناخته شده سینما هم در مستند «شیرپوشان» به یکی از آیینهای کمتر شناخته شده یزد پرداخته است؛ رسمی که ریشه در باورهای مذهبی مردم این منطقه دارد و جلوهای متفاوت از سوگواری عاشورا را به نمایش میگذارد. این مستند مراسم شیرپوشان در یزد را به تصویر میکشد. مراسمی براساس این عقیده که پس از واقعه عاشورا، شیری بر پیکر کشتگان آمده و بر آنها زاری میکرده است.
نخل گردانی نیز از جمله آیینهایی است که بارها در آثار مستند بازتاب یافته است. این مراسم که در شهرهایی، چون یزد، تفت، کاشان و برخی مناطق خراسان برگزار میشود، نمادی از تشییع پیکر امام حسین (ع) تلقی میشود و به دلیل شکوه بصری و مشارکت گسترده مردم، همواره مورد توجه فیلم سازان بوده است.
مستند «مثل سرو» به کارگردانی علیرضا میررکنی نیز از جمله آثاری است که جزئیات این آیین ریشه دار را در یزد به تصویر میکشد. اهمیت این مستند تنها در ثبت تصاویر باشکوه مراسم عزاداری نیست، بلکه در تلاش آن برای تبیین ریشههای تاریخی و نمادشناسی آیینی نهفته است که قرنها در فرهنگ کویرنشینان ایران ادامه یافته است.
در کنار آن، مستندهایی، چون «نخل» ساخته فرهاد ورهرام و «نقل نخل» به کارگردانی علی محمد ناصر بافقی نیز به بررسی ابعاد تاریخی و مردم شناسانه این آیین پرداخته و اهمیت آن را در فرهنگ مناطق کویری ایران نشان دادهاند.
در میان آثار تولیدشده درباره آیینهای محرم، مستند «عاشورائیان» به کارگردانی هاشم مسعودی و علی سلمانی، فیلم سازان مشهدی روایتی از هیئت عاشورائیان اصفهان و شیوه برگزاری مراسم عزاداری در این مجموعه مذهبی ارائه میدهد. مستند «نخل شمرون» ساخته علی نیک بخت نیز مخاطب را به شمیران قدیم میبرد؛ جایی که تکیهها و حسینیههای تاریخی هنوز میزبان آیینهایی هستند که قدمتی چندصدساله دارند.
این مستند با روایت تاریخچه تکیههای شمیران، به بررسی سنت نخل گردانی و شیوههای عزاداری در این منطقه میپردازد. «نخل شمرون» همچنین بیش از آنکه صرفا روایتگر مراسم عزاداری باشد، به بازخوانی تاریخ اجتماعی محلههایی میپردازد که هویت خود را در پیوند با آیینهای محرم شکل دادهاند.
در همین مسیر، مستند «تکیه نفرآباد» دیگر اثر نیک بخت به روایتی از قدیمیترین تکیه عزاداری تهران در شهرری اختصاص دارد؛ بنایی متعلق به دوره صفویه که نزدیک به چهار قرن محل عزاداری عاشقان اهل بیت (ع) بوده است. فیلم علاوه بر نمایش مناسبات اجتماعی و مذهبی این تکیه، نسبت به خطر تخریب آن نیز هشدار میدهد.
«نجوای عاشورایی» نیز نام مستندی است که مجید مجیدی آن را در زمینه آیینهای عاشورایی و در سال ۱۳۷۸ کارگردانی کرده است؛ مستندی کوتاه درباره عزاداری و سینه زنی در حسینیه کربلاییها در تهران که با استفاده از یازده دوربین به ثبت و ضبط نماهایی متفاوت و تأثیرگذار از این آیین پرداخته است.
محسن امیریوسفی دیگر کارگردان شناخته شده کشورمان هم مستندی با عنوان «کاروان» ساخته که تمرکزش بر یکی از بزرگترین تعزیههای ایران است که هر ساله در شهر سده (خمینی شهر) از توابع نجف آباد اصفهان برگزار میشود. در این مراسم گروه تعزیه خوانان همراه با دستههای عزادار در سرتاسر شهر به راه میافتند و باشکوه بسیار واقعه عاشورا را روایت میکنند.
جنوب ایران نیز سهم مهمی در مستندهای عاشورایی دارد. مستند «بوشهر در سوگ» ساخته محمدرضا خسروی، مجموعهای از آیینهای ویژه این خطه از جمله سنج و دمام، پامنبری و صبحدم خوانی از آغاز محرم تا پایان صف را ثبت کرده است و تصویری جامع از فرهنگ عزاداری بوشهریها ارائه میدهد.
در میان آثار کلاسیک این حوزه نیز میتوان به «اربعین» ساخته ناصر تقوایی اشاره کرد. این مستند که در سال ۱۳۴۹ ساخته شد، از نخستین تلاشهای جدی برای ثبت آیینهای عاشورایی در سینمای مستند ایران به شمار میرود و هنوز یکی از مهمترین منابع تصویری درباره عزاداری جنوب کشور محسوب میشود.
«اربعین» که روایتی از آیین عزاداری در مسجد دهدشتی شهر بوشهر هم زمان با روز اربعین ارائه میدهد، اثری فاقد گفتارمتن و کاملا مبتنی بر تصویر است. تقوایی چندی بعد از این اثر، مستند «مشهد قالی» را هم برای روایت و ماندگاری آیین عزاداری قالیشویان مشهد اردهال ساخت.
از میان دیگر آثاری که به آیینهای عزاداری در مناطق مختلف ایران پرداختهاند میتوان به «خوشه انار» ساخته علی پورطالبی اشاره کرد. این اثر پیوند میان فرهنگ شهادت و سنتهای عزاداری را در روستای رکن آباد میبد روایت میکند. درواقع روایت زندگی خانوادههای شهدا در کنار نمایش آیینهای کهن محرم، به این مستند هویتی متفاوت بخشیده است.
«خیزاب عشق» به کارگردانی اصغر جاوید نیز جلوهای از تنوع آیینهای محرم در شمال غرب ایران را به نمایش میگذارد. این مستند، مراسمهای سنتی ویژه مردم اردبیل همچون تشت گذاری، شمع گذاری و شام غریبان را روایت میکند.
مونا زندی حقیقی هم در «لحظههای دلتنگی» به سراغ رسوم غرب ایران رفته و آیین گل مالی مردم لرستان را ثبت کرده است؛ رسمی که در روز عاشورا برگزار میشود و عزاداران با آغشته کردن لباس و بدن خود به گل، اندوه و سوگواری را به شکلی نمادین به نمایش میگذارند.
این مستند تلاش میکند معنای فرهنگی و تاریخی این آیین را برای مخاطب امروز بازخوانی کند. مستند «پولکه» ساخته مجید صباغ بهروز نیز آیین مشعل گردانی مردم آذربایجان شرقی را روایت میکند؛ مراسمی که با آتش، حرکت و مشارکت جمعی عزاداران، یکی از متفاوتترین جلوههای عزاداری محرم را شکل داده است.
مستند «عاشورا در ماسوله» ساخته پیمان زندی و حسین مکرمی درباره مراسم منحصربهفرد عزاداری در شهر تاریخی ماسوله، «غریب محله» به کارگردانی یاسین پورعزیزی با محوریت عزاداری مردم روستای «غریب محله» در تالش و «اینجا خورشید میدرخشد» به کارگردانی الله کرم رضایی زاده درباره مراسمهای محرم در قشم نیز از دیگر آثاری هستند که در این فهرست قرار میگیرند.
برخی مستندها به ابعاد فراملی فرهنگ عاشورایی پرداختهاند. برهمین اساس وحید کاظمی در مستند «و کویر شاهد بود» به سراغ پیرغلامان غیرایرانی رفته است؛ افرادی که با وجود تفاوتهای زبانی و فرهنگی، عشق به امام حسین (ع) آنها را در کنار یکدیگر قرار داده است. این پیرغلامان در سفر یک روزه به استان یزد با آداب و رسوم عاشورایی کشور به ویژه اهالی یزد آشنا میشوند.
در بخشی از مستند «و کویر شاهد بود» نیز میبینیم که آنها وارد حسینیه اصلی یزد شده و با نوحه خوانی، ارادت خود به اهل بیت (ع) را نشان میدهند؛ ویژگی خاص این مستند، نوع رویارویی کسانی است که از بیرون ایران آمده و با فرهنگ عزاداری ایرانیان برای امام حسین (ع) آشنا میشوند.
محمدمهدی خالقی، فیلم ساز مشهدی، به سراغ هیئتی از مهاجران افغانستانی در مشهد رفته است. هیئتی که دهه هاست مراسم محرم را با سنتهای بومی خود برگزار میکنند. این اثر نشان میدهد که چگونه آیینهای عاشورایی میتوانند فراتر از مرزهای جغرافیایی، بستری برای حفظ هویت دینی و فرهنگی باشند.