سمانه رضوانی | شهرآرانیوز؛ زیارت عاشورا که در روایات از آن بهعنوان حدیثی قدسی و یکی از زیارتهای مهم و پربرکت یاد شده، فراتر از یک متن عاطفی و سوگواری، دانشنامهای جامع از معارف شیعه است. این زیارت نهتنها وسیلهای برای ابراز ارادت و پیوند روحانی با سیدالشهدا (ع) و یاران باوفایش است، بلکه با ساختاری منسجم، ابعاد گوناگون کلامی، تاریخی و سیاسی را در خود جای داده است.
از تحلیل مفهوم «ارواح» و شهدای کربلا گرفته تا ریشهیابی عمیق فاجعه عاشورا، این زیارت، نقشه راهی برای بازشناسی هویت دینی، تبیین مرزهای جبهه حق و باطل، و تجدید میثاق با آرمانهای عدالتخواهی و مبارزه با ظلم تا ابد محسوب میشود. در این مطلب با بهرهگیری از شرح آیتالله العظمی مکارم شیرازی بر زیارت عاشورا به فرازهایی از معارف این زیارت گرانسنگ اشاره میکنیم.
اَلسَّلامُ عَلَیْکَ وَ عَلَىالْاَرْواحِ الَّتى حَلَّتْ بِفِنائِکَ، عَلَیْکُمْ مِنّى جَمیعًا سَلامُاللّهِ اَبَدًا ما بَقیتُ وَ بَقِىَ اللَّیْلُ وَ النَّهارُ
آیتالله مکارمشیرازی در شرح این فراز، معنای «روح» را گوهر مستقلی میداند که سرچشمه حیات و تفکر است و «فنا» را نه بهمعنای نابودی، بلکه بهمعنای آستانه و پیشگاه معرفی میکند. این مرجع عالیقدر جهان شیعه با اشاره به شهادتنامه جابر بن عبدالله انصاری، تأکید میکند که منظور از این «ارواح»، شهدای همراه سیدالشهدا (ع) هستند که در چندساعت به بالاترین شرافتهای دنیوی و اخروی دست یافتند.
از امام سجاد (ع) روایت شده که امامحسین (ع) شب عاشورا فرمودند: «فَإنِّی لَا أَعْلَمُ أَصْحَابًا أَوْفَی وَ لَا خَیرًا مِنْ أَصْحَابِی»؛ من بهتر از شما کسی را سراغ ندارم «وَ لَا أَهْلَ بَیتٍ أَبَرَّ وَ لَا أَوْصَلَ مِنْ أَهْلِ بَیتِی فجزاکُمُ الله خَیرا»؛ و بهتر از اهل بیت خودم نیز نمیشناسم. بهترین یاران اهل بیت (ع) همینها بودند که روز عاشورا به شهادت رسیدند. عبارت «عَلَیْکُمْ مِنِّی جَمِیعاً سَلامُ اللَّهِ أَبَداً» نشاندهنده پیوندی ابدی و اتحاد روحانی زائر با آن ذات مقدس است که ریشه در محبت فطری به نهضت حسینی دارد و شیعه و غیرشیعه را دربرمیگیرد.
لَقَدْ عَظُمَتِ الرَّزِیَّةُ، وَ جَلَّتْ وَ عَظُمَتِ الْمُصیبَةُ بِکَ عَلَیْنا وَ عَلى جَمیعِ اَهْلِ الْاِسْلامِ
در این فراز، ابعاد فاجعه عاشورا ترسیم شده است. آیتالله مکارم شیرازی در شرح این فراز میفرمایند که، شهادت امامحسین (ع) «مصیبت عظمی» است که نهتنها بر دلهای مسلمانان، بلکه بر اهل آسمانها نیز سنگینی کرده است. از امامصادق (ع) روایت شده که بعد از شهادت حضرت امامحسین (ع)، لشکر عمر سعد، شخصی را دیدند که زیاد ناله میکرد.
از آن شخص پرسیدند چرا ناله میکند. گفت: چگونه ناله و فریاد نزنم و حال آنکه رسول خدا (ص) را مینگرم که ایستاده بهسوی زمین. نگران میشوم و میترسم که خدا را بخواند و نفرین کند و همه اهل زمین هلاک شوند. از امام پرسیدند او چه کسی بود؛ فرمودند: جبرئیل. تحولاتی مثل گرفتگی خورشید یا بارش خون پساز عاشورا که در منابع شیعه و سنی نقل شده، نشاندهنده عظمت آن واقعه است.
همچنین به کلام زینبکبری (س) در خطبه کوفه اشاره میشود که فرمود: «نزدیک است بهخاطر این کار، آسمانها از هم متلاشی و زمین شکافته شود.» این بخش، جایگاه والای امام را در نظام هستی و تأثر همه آفرینش از این مصیبت را به تصویر میکشد.
فَلَعَنَ اللهُ اُمَّةً اَسَّسَتْ اَساسَ الظُّلْمِ وَالْجَوْرِ عَلَیْکُمْ اَهْلَ الْبَیْتِ، وَلَعَنَ اللهُ اُمَّةً دَفَعَتْکُمْ عَنْ مَقامِکُمْ...
لعنهای این زیارت، یک نفرین ساده نیست، بلکه تحلیل تاریخی از ریشههای فاجعه است. منظور از «خدا لعنت کند کسانی که اساس ظلم و جور را چیدند.» یعنی قبل از شمر، قبل از یزید، قبل از بسیاری از افراد، خدا کسانی را لعنت کند که پایه و اساس این جریان را گذاشتند، حالا هرکس بوده است.
آیتالله مکارم شیرازی در شرح خود، نخستین لعن (بر «امتی که اساس ظلم را بنا نهادند») را به واقعه تکذیب جانشینی امیرالمؤمنین (ع) گره میزنند و معتقدند ریشههای جریان خونین کربلا را باید از سقیفه جست. ایشان این گونه تحلیل میکنند که انحراف از مسیر ولایت، زمینهساز سلطه بنیامیه و درنهایت، شهادت امام شد.
در این نگاه، تیری که حرمله به گلوی علیاصغر (ع) زد، درحقیقت از کمانی بود که بعد وفات حضرت رسول (ص) و نادیدهگرفتن غدیر زده شده بود. این بخش، نشان میدهد که لعن بر ظالمان، نهفقط برای نفرین، بلکه برای شناخت زنجیره علل و عوامل یک فاجعه تاریخی است.
بَرِئْتُ اِلَى اللهِ وَاِلَیْکُمْ مِنْهُمْ، وَمِنْ اَشْیاعِهِمْ وَاَتْباعِهِمْ وَاَوْلِیآئِهِم...
برائت از دشمنان و تولی به دوستان خدا، رکن اساسی این زیارت است. در شرح ارائهشده، «لعن» به معنای طرد و دورساختن از رحمت خدا معرفی شده است. زائر با گفتن «بَرِئْتُ إِلَى اللّهِ» بیزاری خود را از همه عوامل ظلم (بنیانگذاران، غاصبان، قاتلان و زمینهسازان) اعلام میکند.
این برائت، مرز میان جبهه حق و باطل را روشن میسازد و براساس قاعده «رضایت به گناه، گناه است» خداوند به یکی از پیامبرانش میفرماید: «لاتَلبِسُوا لباس اَعدائی لاتَطعِموا طَعام اعدائی لاتَسلِکوا مسالک اعدائی فان اعدائی کما هُم اعدائی»؛ لباس دشمن من را نپوشید، غذای دشمن من را نخورید، سبک زندگیتان، معماریتان، سلوکتان شبیه دشمن من نباشد، خانهسازیتان شبیه دشمن ما نباشد؛ اگر مثل آنها باشید، از دشمنان من حساب میشوید.
براساس همین بینش، زائر خود را از هرگونه همراهی با ستمگران مبرا میداند. آیتالله مکارم تأکید میکند که تولی و تبری، محکمترین دستگیره ایمان است و بدون آن، سایر عبادات بیحاصل خواهد بود. این بخش، هویت دینی و سیاسی زائر را براساس وفاداری به اهلبیت (ع) و بیزاری از دشمنانشان ترسیم میکند.
زیارت عاشورا درمجموع، پیامهای متعددی برای زندگی فردی و اجتماعی دارد. آیتالله مکارم شیرازی با اشاره به فراز «دفع و ازاله مقامات»، امامت را فراتر از رهبری سیاسی و بهمعنای تحقق همه برنامههای الهی میداند. کنارگذاشتن ائمه از این جایگاه، که نتیجه غصب حکومت توسط بنیامیه بود، بهمعنای محرومساختن جامعه از هدایت تکوینی و تشریعی است.
همچنین، تأکید بر اینکه «سلام» در این زیارت بهمعنای اطاعت و تسلیم است، نشان میدهد که زائر متعهد میشود در طی شب و روز، از نهضت حسینی که یک نهضت فرازمانی و فرامکانی است، پیروی کند. این زیارت، شیوهنامهای برای زیستن در مسیر عدالت، مقاومت دربرابر ظلم و پیوند عاطفی با آرمانهای والای انسانی است.