گزارشی از حضور هنرمندان در خلق دیوارنگاره «قوموالله» در مشهد | آینه ای از آرمان های مشترک امت اسلامی

به گزارش شهرآرانیوز؛ نقاشی دیواری «قوموالله» با شعار «ابناء السید» توسط هنرمندان کشور‌های لبنان، یمن و ایران بر روی دیوار مدرسه مصلی نژاد اجرا شد. این اثر که با مفاهیم هنر مقاومت در مشهد و به بهانه تشییع پیکر رهبر شهیدمان شکل گرفت با استقبال اهالی فرهنگ و هنر روبه رو شد. در قسمت دوم این گزارش نیز با بخشی دیگر از هنرمندان شرکت کننده در این رویداد همراه شدیم و با آن‌ها درباره چگونگی شکل گیری این اثر، اهداف و جریان هنر مقاومت گفت‌و‌گو کردیم که در ادامه می‌خوانید.

هنر انقلابی، فراتر از مرز‌ها

علی بحسون، هنرمند لبنانی در گفت‌و‌گو با شهرآرا به تشریح جایگاه هنر انقلابی در منطقه و جهان پرداخت. وی با اشاره به فعالیت‌های هنری گروه‌های مقاومت در سرزمین‌های اشغالی، به ویژه در شهر زاهیه لبنان، که با خلق آثار دیواری با مضامینی، چون خط نوشت همراه بوده است، گفت: در ایران، از ابتدای پیروزی انقلاب، هنر انقلابی جایگاه ویژه‌ای داشته است. اما در کشور‌های دیگر، به خصوص در لبنان، این روحیه هنری انقلابی را تا چند سال اخیر کمتر شاهد بودیم. خوشبختانه، در سال‌های اخیر، اندیشه مقاومت با رشد این روحیه هنری همراه شده است.

این هنرمند با اشاره به سابقه طولانی نقاشی‌های دیواری در لبنان، به ویژه در فاصله میان مرز لبنان و فلسطین اشغالی، تأکید کرد: این دیوارنگاره ها، ایده‌های مشترکی را بیان می‌کردند که وحدت و مبارزه برای مسائل مشترک امت اسلامی را به تصویر می‌کشیدند. ما برای مردم بحرین، یمن و فلسطین دیوارنگاره‌هایی خلق کردیم تا احساسات خود را نسبت به این مسائل عادلانه مشترک ابراز کنیم. امید ما همواره این بوده است که روزی این دیوار‌ها فرو ریزند و فلسطین آزاد شود. 

این هنرمند لبنانی به تغییر رویکرد در هنر مقاومت اشاره کرد و افزود: ایده مقاومت حتی بدون حضور شخصیت‌های اصلی هم ادامه یافته است. بنابراین، تمرکز اصلی هنر باید بر همین ایده و اصل موضوع مقاومت باشد. اگرچه گاهی کار‌های هنری بر روی شخصیت‌ها نیز انجام می‌شود، اما تلاش عمده بر پایداری و مقاومت مردمی استوار است. این دیوارنگاره، که با حضور هنرمندان لبنانی و ایرانی در مشهد خلق شد، نه تنها یادآور مبارزات مشترک علیه ظلم و ستم است، بلکه نشان دهنده قدرت هنر به عنوان زبانی جهانی برای بیان آرمان‌های انسانی و انقلابی است.

پلی از مقاومت لبنان تا نقش آفرینی مشهد

علیرضا خالقی، دیگر هنرمند انقلابی و پیشکسوت مشهدی درباره دیوارنگاره هنرمندان محور مقاومت گفت: هنرمندان مقاومت لبنان در کنار هنرمندان مشهدی و سایر هنرمندان از کشور‌های مختلف در مشهد حضور یافتند و این گردهمایی با هدف خلق یک اثر شهری مشترک شکل گرفت؛ اثری که به گفته او صرفا یک کار تزیینی نیست، بلکه حامل روایت، همدلی و پیام‌های معنوی در فضای عمومی

شهر است. وی تأکید کرد: در این پروژه، «محور بودن هنر» یعنی نقش آفرینی جمعی و رسیدن پیام به مردم از طریق تصویر، رنگ و خط، در اولویت قرار داشته است. همین هم افزایی باعث شد اثر نهایی، هم زمان یادآور فرهنگ مقاومت و نیز ظرفیت‌های هنری مشهد باشد.

خالقی بخش مهمی از این روایت را به زمان اجرای اثر پیوند زد. این دیوارنگاره در آستانه تشییع رهبر شهید در مشهد انجام شده و به همین دلیل، موضوع اثر با حال وهوای آن ایام گره خورده است. تلاش شده «ابعاد شخصیتی» و جایگاه معنوی و تاریخی رهبر شهید در قالب تصویر و نشانه‌های هنری به مخاطب منتقل شود؛ چرا که به باور او، در هر دوره و هر مکان، هنر می‌تواند متناسب با نیاز همان روز‌ها پاسخ بدهد.

وی افزود: این اثر، قرار بوده فقط یک «بازنمایی» نباشد؛ بلکه به مثابه ثبت یک لحظه تاریخی در حافظه شهری عمل کند؛ لحظه‌ای که مردم مشهد در تدارک و استقبال از مراسم تشییع بودند و فضای شهر نیازمند پیام‌های روشن و هم سو با احساسات جمعی بود.

«از بچه‌های لبنان» تا دیوار شهر

خالقی در ادامه، از جنس همکاری گفت و توضیح داد: این دیوارنگاری به نوعی حاصل نگاه مشترک هنرمندان در کنار یکدیگر بوده است؛ طراحی این اثر متأثر از فضای گروهی و هم نشینی هنرمندان لبنانی و مشهدی شکل گرفته است. این هم نشینی اتفاقی مهم است که در آن، نیرو‌های مختلف هنری در یک مسیر مشترک قرار گرفته‌اند. تلاش شده اثر طوری طراحی شود که با مخاطب ارتباط برقرار کند؛ نه صرفا با زبان تخصصی هنرمندان، بلکه با زبان فهم برای شهروندان. در این چارچوب، دیوارنگاره قرار بوده پیام مقاومت، معنویت و احترام به جایگاه شخصیت رهبر شهید را در فضای عمومی به نمایش بگذارد.

این هنرمند مشهدی درباره نقش هنر در شهر و میزان اثرگذاری کار‌های هنری در همین ایام توضیح داد: پیش‌تر در میدان احمدآباد به اجرای کار‌های خط و نقاشی برای مردم پرداخته‌ام و چند شب در فضای عمومی تلاش کردم تا کنار شهروندان حضور داشته باشم. هم زمان با نیاز‌های احساسی جامعه در این روزها، حس کردم بعضی شعار‌ها و پیام‌ها بهتر است به شکل هنری و قابل دیدن ارائه شوند.

وی افزود: در چنین پروژه هایی، حتی حضور هنرمندان در کنار گروه‌های کوچک و کودکانه هم می‌تواند به انسجام فضای هنری و معنوی کمک کند؛ اتفاقی که به باورش اثر را از یک پروژه صرفا شهری، به یک تجربه جمعی تبدیل می‌کند.

هنر زمان نمی‌شناسد

خالقی در ادامه بیان کرد: هنر زمان نمی‌شناسد و برای همه موقعیت‌ها استفاده می‌شود. هنرمند وظیفه دارد در هر زمان که نیاز باشد، به کمک جامعه بیاید؛ چه در قالب تصویر، چه در قالب خط و روایت.

وی همچنین به امکان تکرار یا شکل گیری مناسبت‌های دیگر در سال‌های آینده اشاره کرد و گفت ممکن است «پنج سال دیگر یا ده سال دیگر» مناسبت‌های جدیدی پیش بیاید؛ اما در هر شرایط، هنر می‌تواند پاسخ گو و همراه باشد.

نقاشی آزادگی بر دیوار شهر

احمد منصوب، هنرمند نقاش، درباره حضور جمعی از هنرمندان محور مقاومت لبنان در کنار هنرمندان مشهدی و دیگر هنرمندان کشور در مشهد گفت: این رویداد با محور دیوارنگاره‌ای شکل گرفت که موضوع اصلی آن، «مقاومت» و یادآوری آرمان‌های جدی جهان اسلام است؛ آرمان هایی، چون آزادی قدس و فلسطین.

در این دیوارنگاره، «خود نقاشی» تنها یک اثر تزیینی نیست؛ پیام آن مستقیم و روشن است. هنر تجسمی و تصویری به دلیل کارکرد خاص خودش به ترجمه نیاز ندارد و می‌تواند به عنوان یک زبان بین المللی میان ملت‌ها ارتباط برقرار کند. این تصاویر برای همه آحاد ملت‌ها قابل فهم است؛ حتی برای کسانی که مسلمان نیستند، چون آزادی خواهی و عدالت طلبی مفاهیمی انسانی‌اند و مرز زبانی و دینی را پشت سر می‌گذارند.

وی درباره شکل گیری این گردهمایی هنرمندان توضیح داد: ابتکار حضور هنرمندان از کشور‌های مختلف مانند لبنان و یمن در کنار هنرمندان ایران و مشخصا مشهد، خیلی ارزشمند است. این موضوع نشان می‌دهد دغدغه مقاومت، تنها محدود به یک جغرافیا نیست و هنرمندانی که دغدغه فکری و عملی دارند، برای بیان مشترک یک آرمان دور هم جمع می‌شوند.

منصوب افزود: این جمع، از حیث پیام و کارکرد فرهنگی، اهمیت دارد؛ چون نتیجه اش می‌شود تولید تصویر‌هایی که در کنار انتقال معنا، امید و ایستادگی را به مخاطب می‌رساند.

تعالی هنر مقاومت، دغدغه رهبر شهید

این هنرمند همچنین درباره اینکه این دغدغه‌ها تا چه حد در اندیشه رهبر شهید پررنگ بوده، گفت: به واقع می‌توان گفت از جدیدترین دغدغه‌های رهبر شهید همین موضوع بود. ایشان در بیانات خود بار‌ها تأکید کردند که ما باید از مظلومین دفاع کنیم؛ هم دفاع کنیم و هم از کسانی که به نوعی مسبب ظلم هستن، برائت بجوییم و با آن‌ها با هر روش مؤثر، مبارزه کنیم.

وی گفت: وقتی این پیام را در آستانه تشییع رهبر شهید در مشهد می‌بینیم، ابعاد آن عمیق‌تر هم می‌شود؛ چون این رویداد در زمانی برگزار شده که شهر، فضای سوگ و پاسداشت را هم زمان با یادآوری آرمان‌های ایشان تجربه می‌کند. به همین دلیل، دیوارنگاره و کلاس هنری، صرفا یک فعالیت فرهنگی نیست؛ ادامه همان مسیر «ایستادگی» است.

منصوب با اشاره به اینکه هنر چگونه در عرصه عمومی اثر می‌گذارد، گفت: هنر‌های تصویری و مفاهیم انقلابی وقتی روی دیوار‌ها و فضا‌های شهری می‌آیند، به تدریج تبدیل به الگو می‌شوند. حتی در برخی کشور‌های آمریکای لاتین از جمله کوبا و مکزیک مفاهیم مشابه روی دیوار‌های شهری اجرا شده و چقدر پیام آن مورد توجه قرار گرفته است.

وی در ادامه افزود: این کارکرد را می‌شود با استقبال جهانی هم سنجید. امروز که شهادت رهبر عزیزمان اتفاق افتاده، بسیاری از مردم جهان حتی برخی که مسلمان نیستند یا دین خاصی هم ندارند اظهار علاقه و ارادت می‌کنند؛ چرا که پیام ایشان درباره مبارزه با استکبار، مقابله با ظلم و ایستادگی تا رسیدن به پیروزی نهایی است. این مفاهیم برای همه ملت‌ها قابل استفاده و قابل فهم است.

مشهد، میزبان روایت تصویری جبهه مقاومت

حمید قربان پور، گرافیست، خطاط و کتیبه نویس شناخته شده مشهدی در تشریح ابعاد این رویداد هنری گفت: این دیوارنگاره تنها یک اثر تجسمی نیست، بلکه مجموعه‌ای از روایت‌های زنده و عینی جبهه مقاومت است که هر بخش آن به نمادها، خاطره‌ها و صحنه‌هایی از ایستادگی ملت‌های منطقه اشاره دارد.

در این اثر، بخشی از حوادث و تصاویر ماندگار مقاومت بازنمایی شده است؛ از صحنه‌های جنگ لبنان گرفته تا تصاویر مرتبط با غزه و فلسطین، از جمله روایت زن شجاعی که در برابر تانک ایستاد و به نمادی از مقاومت مردمی تبدیل شد. همچنین تصاویری از شهدای مقاومت، نمادهایی، چون خنجر یمنی، بازنمایی قدس شریف و چهره‌هایی از رهبران و شخصیت‌های برجسته جبهه مقاومت در این ترکیب هنری استفاده شده است.

وی با بیان اینکه این اثر، روایتی تصویری از جبهه مقاومت است که توسط خود هنرمندان این جبهه خلق می‌شود، تصریح کرد: اهمیت این رویداد در آن است که روایت مقاومت، نه از بیرون، بلکه از زبان و نگاه خود هنرمندانی که به این جغرافیا تعلق دارند، بر دیوار شهر نقش می‌بندد. به همین دلیل، این اثر از حیث معنا، احساس و هویت، اثری عمیق و ماندگار خواهد بود.

قربان پور با اشاره به هم زمانی اجرای این پروژه با ایام سوگواری و تشییع و خاک سپاری رهبر شهید در مشهد بیان کرد: این تقارن، به این رویداد هنری معنایی ویژه بخشیده است. اینکه مشهد در چنین روزهایی، پایگاه یک اتفاق بزرگ فرهنگی و هنری شده، به خودی خود یک رخداد مبارک و اثرگذار است. در فضایی که دل‌ها متوجه مقام والای شهید و عظمت فقدان اوست، هنر می‌تواند زبان گویای ادای دین، سوگ، حماسه و استمرار راه باشد.

وی با اشاره به حضور گسترده فعالان حوزه هنر از نقاط مختلف کشور در مشهد گفت: از نخستین روزی که بنا شد در مشهد هم زمان با این ایام برنامه‌هایی شکل بگیرد، به ویژه با توجه به مسئله تشییع، پیش بینی می‌شد که هنرمندان بسیاری از سراسر ایران به این شهر بیایند. بر همین اساس مجموعه‌های مختلف برای میزبانی و همراهی با این عزیزان پای کار آمدند.

ظرفیت هنر برای روایت شخصیت رهبر شهید

قربان پور در ادامه با اشاره به ظرفیت هنر برای پرداختن به ابعاد شخصیتی رهبر شهید گفت: به نظر من، هنر یکی از مهم‌ترین و مؤثرترین مسیر‌ها برای بازنمایی شخصیت‌های بزرگ و تاریخی است؛ به ویژه شخصیت‌هایی که دارای ابعاد گسترده فرهنگی، انسانی و اجتماعی هستند. در چنین مواردی، زبان هنر می‌تواند آنچه را در قالب سخنرانی و توصیف مستقیم به سختی منتقل می‌شود، با تأثیر عمیق تری به مخاطب عرضه کند.

این هنرمند مشهدی افزود: رهبر شهید شخصیتی بود که نسبت به هنر، شناختی عمیق، دقیق و کم نظیر داشت. کمتر شخصیتی را می‌توان یافت که تا این اندازه با حوزه‌های مختلف هنری از شعر و موسیقی گرفته تا هنر‌های تجسمی، طراحی، گرافیک، سینما و کارگردانی مأنوس و آشنا باشد. همین شناخت و توجه، موجب شده بود که ایشان در ذهن و ضمیر هنرمندان، جایگاهی ویژه و محترم داشته باشند.

قربان پور تأکید کرد: ارزش این اثر فقط در ابعاد بصری آن خلاصه نمی‌شود، بلکه در پشتوانه معنایی، جغرافیای انسانی و همدلی ملت‌هایی است که هر یک سهمی در مقاومت داشته‌اند و اکنون آن را بر دیوار مشهد به تصویر می‌کشند. این دیوارنگاره می‌تواند به سندی هنری از یک مقطع تاریخی مهم تبدیل شود؛ مقطعی که در آن، سوگ شهادت با شکوه مقاومت و وحدت ملت‌ها درهم آمیخته است.