چرا طرح «شهر دوستدار آب» در مشهد به اهداف خود نرسید؟

به گزارش شهرآرانیوز؛ مشهد، شهری که حدود ۶ سال پیش عنوان «شهر دوستدار آب» را دریافت کرد، حالا دیگر نه فقط با شروع فصل تابستان، بلکه حتی در فصول سرد سال نیز با دغدغه همیشگی کم آبی و مدیریت مصرف روبه روست؛ شهری با میلیون‌ها شهروند و زائر که تأمین آب پایدار برای آن به یکی از چالش‌های مهم مدیریتی تبدیل شده است. دریافت نشان «شهر دوستدار آب» قرار بود نقطه آغاز مسیری تازه برای اصلاح الگوی مصرف، توسعه زیرساخت ها، بازچرخانی آب و افزایش مشارکت اجتماعی در حفاظت از منابع آبی باشد.   اکنون پس از گذشت چند سال، این پرسش مطرح است که چه میزان از اهداف و برنامه‌های تعریف شده، محقق شده است؟ آیا مشهد به شاخص‌های یک شهر دوستدار آب، نزدیک‌تر شده است یا همچنان فاصله بسیاری با نقطه مطلوب دارد؟ در این گزارش، تلاش کرده‌ایم در گفت‌و‌گو با مسئولان، به این پرسش‌ها پاسخ دهیم.

محور‌های اصلی شهر دوستدار آب

ناصر صداقت، مدیر پروژه «شهر دوستدار آب» شهرداری مشهد، در گفت‌و‌گو با خبرنگار ما، به چهار محور اصلی این پروژه یعنی «زیرساخت و هوشمندسازی»، «آموزش»، «فرهنگ» و «حقوق شهروندی» اشاره می‌کند و‌ می‌گوید: در ممیزی‌هایی که تاکنون انجام شده است، خوشبختانه در مباحث «زیرساخت و هوشمندسازی» و «حقوق شهروندی» امتیاز بالایی می‌گیریم. بزرگ‌ترین مشکل ما، موضوعات «فرهنگ» و «آموزش» است. از دو سال پیش با دستگاه‌های مختلف، وارد گفت‌و‌گو شدیم و از مشاور کمک گرفتیم. با آسیب شناسی که انجام دادیم، مشاهده کردیم که یک سند واحد و دستورالعمل جامع و کامل در این زمینه وجود ندارد.

به گفته او، همه دستگاه‌ها در این زمینه مشغول فعالیت هستند، اما شاید به دلیل اینکه برخی مواقع حساسیت کافی وجود ندارد، مدیران مختلف به این موضوع اهمیت نمی‌دهند و همچنین برخی اقدامات هم پوشانی دارد، موفقیت چندانی در این زمینه حاصل نشده است.

مشارکت ۲۰دستگاه در مباحث فرهنگی و آموزشی

صداقت یادآوری می‌کند: در یک بازه زمانی هجده ماهه و برای اولین بار در سطح کشور، سندی جامع در مبحث فرهنگی و آموزشی حوزه آب آماده کردیم که بیش از بیست دستگاه در آن مشارکت داشتند. در این سند، اطلاعات مربوط به اقداماتی که دستگاه‌ها آمادگی خود را برای آن اعلام کردند، دریافت و در جلسات مشترک، شرح وظایف را مشخص کردیم. همچنین سه شاخص اصلی «آگاهی و سواد آبی»، «الگوی مصرف» و «مطالبه گری» را تعیین کردیم و برای آن‌ها برنامه‌های کوتاه مدت، میان مدت و بلندمدت قرار دادیم. درنهایت ارزیابی و پایش این سند برعهده شهرداری گذاشته شد. سند در شورای فرهنگ عمومی استان مصوب شد و استاندار آن را ابلاغ کرد.

وی ادامه می‌دهد: این ارزیابی و پایش در سال۱۴۰۳ انجام شد؛ پایش در سال۱۴۰۴ به دلیل شرایط جنگی، مقداری نقص داشت و نتوانستیم نظرسنجی هرساله را انجام دهیم، اما اقدامات دستگاه‌ها را دریافت، ارزیابی و امتیاز دهی و برای استانداری ارسال کرده‌ایم. متأسفانه برخلاف پیگیری ها، بازخوردی از طرف استانداری دریافت نکردیم. امسال نیز دوباره با سختی فراوان اقدامات دستگاه‌ها را دریافت کردیم، اما دستگاه‌ها فکر می‌کردند که این یک کار سمبلیک و بی فایده است؛ زیرا این ارزیابی و پایش در سال گذشته انجام نشد.

مدیر پروژه شهر دوستدار آب شهرداری مشهد تأکید می‌کند: پروژه‌ها و برنامه‌های شهر دوستدار آب با حمایت استانداری، تحقق پذیر است و در غیر این صورت، می‌توان گفت کاری ابتر است و شهرداری نمی‌تواند در آن موفقیت چندانی داشته باشد.

صداقت از دو موضوع کلان دیگر یعنی «پروژه شاخص‌های شهر دوستدار آب» و «نقشه راه دستیابی به تعادل بخشی منابع مصارف» یاد می‌کند و توضیح می‌دهد: حدود دوسال ونیم درباره «پروژه شاخص‌های شهر دوستدار آب» با دانشگاه آزاد همکاری کردیم و برای تمام موضوعات شهری مشهد، شاخص تعیین کردیم. بدین منظور، موضوعات زیرساختی را نیز درنظر گرفتیم که اقدام فوق العاده‌ای است. این کار نیز مشارکتی و با حضور دستگاه‌های تأثیرگذار ازجمله شرکت آب وفاضلاب انجام شد، اما درنهایت بازهم استانداری باید این سند را ابلاغ کند.

او درباره «نقشه راه دستیابی به تعادل بخشی منابع مصارف» نیز بیان می‌کند: این طرح تاکنون در هیچ جای کشور اجرا نشده و قرار است تمام مسئولیت‌هایی که منجر به تعادل بخشی می‌شود، برای همه دستگاه‌ها مشخص شود. آوردن همه دستگاه‌ها پای کار و مشخص کردن مسئولیت ها، بسیار سخت است. دانشگاه فردوسی مشهد درحال انجام این اقدام است و تقریبا حدود ۷۰درصد آن انجام شده است. متأسفانه استانداری کمترین حمایتی از این طرح نکرده است، درحالی که خود آن‌ها باید پای کار باشند.

تعیین ۱۹ سیاست کلان و ۶۳ راهبرد

صداقت با انتقاد از پای کار نبودن بخش‌های مرتبط با شهر دوستدار آب در استانداری خراسان رضوی، تصریح می‌کند: ما هیچ وقت نمی‌توانیم برای موضوع «آب» وظیفه مشخص کنیم، اما استانداری یا فرمانداری می‌توانند این کار را انجام دهند. ۱۹ سیاست کلان و ۶۳راهبرد در این طرح مشخص شده است؛ تمام تلاش خود را‌ می‌کنیم تا این اتفاق رخ دهد. اگر این امر محقق شود، می‌توانیم به عنوان «دشت پایلوت کشوری» ورود کنیم.

وی یادآوری می‌کند: اکنون درحال فعالیت برروی سه پروژه‌ای که به آن‌ها اشاره کردم، یعنی «سند فرهنگی و آموزشی»، «شاخص‌های شهر دوستدار آب» و «نقشه راه دستیابی به تعادل بخشی منابع مصارف» هستیم. این موضوعات جزو وظایف ذاتی شهرداری نیست، اما به دلیل اینکه این پروژه در سیستم شهرداری تعریف شده است، درحال انجام وظیفه هستیم. در این زمینه نیازمند حمایت مالی نیستیم، فقط استاندار خراسان رضوی باید با ابلاغ نامه‌ای، دستگاه‌ها را پای کار می‌آورد تا امسال چندین گام جلوتر باشیم.

صداقت از اقدامات دیگر شهرداری ازجمله راه‌اندازی رصدخانه پایش آب شهر مشهد در کارخانه نوآوری، پارک موضوعی آب با مباحث آموزشی و فرهنگ سازی، راه اندازی وب سایت کشوری برای شبکه سازی بین شهر‌های دوستدار آب، آموزش دانش آموزی و... که در حال پیگیری و انجام است، سخن می‌گوید و اظهار می‌کند: تمام اقدامات ما درنهایت به استانداری ختم می‌شود؛ زیرا ما برای شهر کار می‌کنیم. بخش مهم رصدخانه پایش آب که در بالا به آن اشاره شد، مبحث دیتاسنتر است؛ زیرا اطلاعات همه دستگاه‌ها باید در جایی قرار بگیرد. ما نمی‌توانیم دستگاه‌ها را به این کار ملزم کنیم، اما استانداری می‌تواند چنین اقدامی را انجام دهد.

او در پایان بیان می‌کند: اکنون ظرفیتی در شهرداری ایجاد شده است و در حال ورود به موضوع «آب» هستیم. شاید باتوجه به شرایط مالی شهرداری، این اقدام مخالفانی نیز داشته باشد. اما در شرایط فاجعه بار آبی، این اقدام درحال رخ دادن است و باید از آن استقبال شود.

وقتی استانداری پاسخ نمی‌دهد

با وجود تأکید مدیر پروژه «شهر دوستدار آب» شهرداری مشهد بر ضرورت ورود استانداری خراسان رضوی به عنوان متولی اصلی هماهنگی دستگاه ها، علیرضا قامتی، معاون هماهنگی امور عمرانی استانداری، درخواست گفت وگوی ما را بی پاسخ گذاشت تا همچنان پرسش اصلی گزارش بی جواب بماند که «آیا مشهد واقعا به شهر دوستدار آب، نزدیک‌تر می‌شود یا این عنوان فقط یک نشان تشریفاتی باقی خواهد ماند؟»

۱. در حوزه تدوین سند و دستورالعمل

تدوین اولین سند جامع فرهنگی و آموزشی آب در کشور:

آماده‌سازی سند جامع در حوزه فرهنگ و آموزش آب در بازه زمانی ۱۸ماهه با مشارکت بیش از ۲۰دستگاه اجرایی

تدوین شاخص‌های شهر دوستدار آب:

همکاری ۵/۲ ساله با دانشگاه آزاد، به‌منظور تعیین شاخص‌های تخصصی برای تمام موضوعات شهری مشهد

تعیین نقشه راه تعادل‌بخشی منابع و مصارف:

آغاز پروژه‌ای بی‌سابقه در کشور با همکاری دانشگاه فردوسی مشهد برای مشخص کردن تکلیف و مسئولیت تمام دستگاه‌ها با هدف تعادل‌بخشی به سفره‌های آب زیرزمینی (پیشرفت حدود ۷۰درصدی)

تعیین ۱۹سیاست کلان و ۶۳راهبرد:

تدوین چارچوب جامع سیاستی و راهبردی برای مدیریت آب در سطح کلان‌شهر مشهد

۲. در حوزه حاکمیت، هماهنگی فرابخشی و پایش

ممیزی و ارزیابی عملکرد دستگاه‎‌ها:

انجام پایش و ارزیابی اقدامات دستگاه‌های عضو در سال۱۴۰۳ و دریافت اقدامات آنها در سال۱۴۰۴

امتیازدهی و ارسال گزارش به استانداری:

ارزیابی کمی و کیفی عملکرد دستگاه‌ها و ارسال مستمر نتایج به استانداری خراسان‌رضوی

تصویب سند در شورای فرهنگ عمومی:

پیگیری و اخذ مصوبه برای سند جامع فرهنگی و آموزشی در بالاترین مرجع تصمیم‌گیری فرهنگی استان

۳. حوزه زیرساخت‌های اطلاعاتی و فناوری

راه‌اندازی رصدخانه پایش آب شهر مشهد:

احداث و تجهیز رصدخانه تخصصی آب در کارخانه نوآوری مشهد با تمرکز بر ایجاد دیتاسنتر (مرکز داده) برای تجمیع اطلاعات و آمار آب همه دستگاه‌های مرتبط

۴. حوزه آموزش، فرهنگ‌سازی و مشارکت مردمی

طراحی و احداث پارک موضوعی آب:

برنامه‌ریزی برای ایجاد فضایی شهری با رویکرد آموزشی و فرهنگ‌سازی در حوزه مصرف بهینه آب

راه‌اندازی وب‌سایت کشوری برای شبکه‌سازی:

اقدام به راه‌اندازی وب‌سایت تخصصی برای ایجاد شبکه ارتباطی و تبادل‌تجربه بین شهر‌های دوستدار آب در سراسر کشور

آموزش دانش‌‎آموزی:

طراحی و اجرای برنامه‌های آموزشی، ویژه دانش‌آموزان، با هدف نهادینه‌سازی سواد آبی از سنین پایه

تعیین ۳شاخص اصلی فرهنگی:

تعریف شاخص‌های «آگاهی و سواد آبی»، «الگوی مصرف» و «مطالبه‌گری» برای سنجش و ارتقای فرهنگ شهروندی