کرامت؛ فراتر از بخشش

بسیاری از ما بخشندگی را تلاقی «داشتن» و «اهدا کردن» می‌دانیم؛ یعنی فردی که از فراوانی مال، بخشی از دارایی خود را به نیازمندی می‌بخشد، اما وقتی در تاریخ معارف اسلامی با واژه «کریم» درکنار نام مبارک امام حسن مجتبی (ع) مواجه می‌شویم، با تعریف متفاوتی از بخشندگی روبه‌رو هستیم. بخشندگی در نگاه ایشان، رهایی از بند مالکیت و رهایی از ترس فقدان است. به تعبیر دیگر این نوع از بخشندگی، واکنشی به نیاز دیگری نیست، بلکه درواقع تجلی یک نوع رهایی است.

در نگاه نخست، بخشندگی یک عمل بیرونی به‌نظر می‌رسد، اما در ساحت کلام و رفتار امام حسن مجتبی (ع)، ما با یک ساختار درونی روبه‌رو هستیم. امام به ما می‌آموزند که بخشندگی، تنها زمانی به معنای واقعی «کرم» است که فرد، برخلاف میل نفس که همواره به‌دنبال انباشت و امنیت در دارایی است، با لبخند و بدون منت و حتی گاهی بدون درخواست از طرف نیازمند، از خود عبور کند. به دیگرسخن، ماهیت کرامت امام حسن مجتبی (ع) در نوع نگرش ایشان به خود و مال، نهفته است؛ امام (ع) دارایی را ابزاری برای ایجاد پیوند با خلق می‌دانستند و آن را به جای مقصد، پلی برای رسیدن به‌سوی قلوب دیگران می‌دیدند. 

یکی از روایات مشهور درباره ایشان، تقسیم دارایی یا بخشش تمام دارایی‌شان در دو مرحله است. در منابع آمده است که آن حضرت دوبار دارایی خود را (که بسیار زیاد بود) به‌طور کامل به نیازمندان بخشیدند و فقط چیزی برای خود باقی گذاشتند که برای نیاز روزانه کفایت کند. (بحارالانوار، علامه‌مجلسی، ج۴۳، ص۳۳۹)

نکته دقیق و تأمل‌برانگیز در این تقسیم اموال و بخشش آنها توسط امام (ع)، نه در خود بخشش، بلکه در آرامش بخشنده است. در روایاتی آمده است که وقتی ایشان چیزی را به کسی می‌بخشیدند، گویی چیزی را از دست نداده بودند، بلکه گویی چیزی را به خود بازگردانده بودند. این همان نقطه اساسی درباره مفهوم کرم است؛ آنچه برای یک انسان کریم، نقطه کمال محسوب می‌شود.

اگر بخواهیم امروزه این مفهوم را در بستر روابط اجتماعی بازخوانی کنیم، باید از خودمان بپرسیم که آیا بخشندگی ما از جنس رفع تکلیف، نمایش فضیلت یا از جنس بخشش اصیل است؟ بخشندگی شعاری، زمانی رخ می‌دهد که ما برای حفظ وجهه یا تسکین وجدان خود، چیزی را می‌بخشیم. اما بخشندگی اصیل (کرم)، نیازمند آن است که ما از مرز‌های «من» خود عبور کنیم.

امروز که به روایتی، روز شهادت امام حسن مجتبی (ع) است، اگر بخواهیم از سوگواری و غم و اندوه برای آن امام همام فراتر برویم، باید این نکته را از زندگی بابرکت ایشان بیاموزیم که چگونه می‌توان «کریم» بود؟ یعنی چگونه می‌توانیم در برخورد با دیگران، از موضع «دارنده» به موضع «پیونددهنده» درآییم؟

امام حسن (ع) با زندگی خود به همه ما نشان دادند که بخشندگی، بلندترین مرتبه ایستادگی دربرابر دنیاطلبی است. ایشان با بخشیدن آنچه برای نفس انسان معمولی عزیز است، اعلام کردند که جهان مادی نمی‌تواند بر روح انسان حاکم شود. این همان معنای حقیقی «وصف کریم» است: کسی که چنان بر نفس خود مسلط می‌شود که حتی در لحظه از دست دادن دارایی، تنها چیزی که در او می‌بینیم، شکوه بخشندگی است، نه غم یک فقدان.