دیپلماسی روی لبه بازدارندگی؛ از رد مذاکره تا هشدار به همسایگان

به گزارش شهرآرانیوز؛ نشست خبری این هفته وزارت امور خارجه، برخلاف بسیاری از نشست‌های معمول سخنگوی دستگاه دیپلماسی، حول یک پرونده خاص شکل نگرفت. از جنگ اخیر و تنگه هرمز گرفته تا روابط با اروپا، بحران اوکراین، همکاری با عراق، مناسبات با کشورهای عربی، مذاکرات با عمان و آینده گفت‌وگو با آمریکا، همگی در یک چارچوب واحد قرار گرفتند؛ چارچوبی که نشان می‌دهد سیاست خارجی ایران در شرایط کنونی، بیش از هر زمان دیگری با ملاحظات امنیتی و نظامی گره خورده است.

در واقع، پاسخ‌های بقایی را می‌توان نه مجموعه‌ای از واکنش‌های پراکنده، بلکه اجزای یک روایت واحد دانست؛ روایتی که تلاش دارد مسئولیت تنش‌های اخیر را متوجه آمریکا و متحدانش بداند و همزمان، مشروعیت اقدامات ایران را در قالب دفاع از امنیت ملی و حقوق بین‌الملل تبیین کند.

هرمز؛ مهم‌ترین میدان تقابل روایت‌ها

اگر بخواهیم مهم‌ترین محور نشست امروز را انتخاب کنیم، بدون تردید باید به تنگه هرمز اشاره کرد؛ جایی که وزارت امور خارجه تلاش کرد روایت رسمی ایران از تحولات اخیر را با جزئیات بیشتری تشریح کند.

بقایی، برخلاف هفته‌های گذشته که بیشتر بر محکومیت حملات آمریکا تأکید می‌شد، این بار کوشید روند شکل‌گیری بحران را توضیح دهد؛ از ادعای منحرف شدن کشتی‌ها به مسیر جنوبی گرفته تا متهم کردن آمریکا به ایجاد شرایط ناامن برای کشتیرانی و استفاده از این وضعیت به عنوان مقدمه‌ای برای آغاز عملیات نظامی.

این بخش از نشست نشان می‌دهد دستگاه دیپلماسی اکنون علاوه بر موضع‌گیری سیاسی، در حال ساختن یک روایت حقوقی نیز هست؛ روایتی که در صورت استمرار تنش‌ها می‌تواند مبنای استدلال‌های ایران در مجامع بین‌المللی قرار گیرد.

مذاکره؛ نه نفی دیپلماسی، نه پذیرش فشار

دومین پیام مهم نشست امروز، تبیین نسبت ایران با مذاکره بود.

بقایی از یک سو هرگونه درخواست ایران برای آغاز گفت‌وگو با آمریکا را رد کرد و آن را «خبرسازی» دانست و تأکید کرد که فعلاً مذاکره‌ای میان تهران و واشنگتن جریان ندارد. از سوی دیگر، بار دیگر بر این نکته تأکید شد که جمهوری اسلامی ابزار دیپلماسی را کنار نگذاشته و گفت‌وگو با عمان درباره مدیریت تنگه هرمز همچنان ادامه دارد.

این دو گزاره در کنار هم، حامل پیامی روشن هستند؛ تهران میان «دیپلماسی» و «مذاکره تحت فشار» تفاوت قائل است و تلاش می‌کند این تفکیک را به عنوان مبنای سیاست خارجی خود تثبیت کند.

اروپا؛ از انتقاد حقوق بشری تا اتهام مداخله

یکی دیگر از محورهای پررنگ نشست، تشدید ادبیات انتقادی علیه کشورهای اروپایی بود.

بقایی در ابتدای نشست، اتحادیه اروپا و برخی دولت‌های اروپایی را به استانداردهای دوگانه در موضوع حقوق بشر متهم کرد و سپس در پاسخ به پرسش‌هایی درباره فرانسه و انگلیس، سطح انتقاد را فراتر برد و از «دخالت در امور داخلی»، «همدستی در تجاوز نظامی» و حتی ضرورت پاسخگویی این کشورها سخن گفت.

این مواضع نشان می‌دهد روابط تهران و اروپا همچنان در مرحله‌ای قرار دارد که حتی اختلافات دیپلماتیک نیز با ادبیاتی کم‌سابقه بیان می‌شود و چشم‌انداز روشنی برای کاهش تنش‌ها دیده نمی‌شود.

پیام همزمان به همسایگان

در کنار انتقاد از آمریکا و اروپا، بخش قابل توجهی از سخنان سخنگوی وزارت خارجه متوجه برخی کشورهای منطقه بود.

بقایی ضمن تأکید بر اینکه ایران خواهان روابط خوب با همسایگان است، در عین حال تصریح کرد مشارکت برخی دولت‌های منطقه در حملات نظامی علیه ایران را فراموش نخواهد کرد و انتظار دارد این کشورها اجازه استفاده از قلمرو خود علیه جمهوری اسلامی را ندهند.

این موضع‌گیری را می‌توان تلاشی برای حفظ توازن میان ادامه سیاست همسایگی و ارسال پیام بازدارنده به دولت‌هایی دانست که از نگاه تهران در بحران اخیر نقش‌آفرین بوده‌اند.

عراق، چین و عمان؛ سه شریک در سه سطح متفاوت

در میان مجموعه پاسخ‌های امروز، سه کشور بیش از دیگران در جایگاه شرکای ایران مطرح شدند.

عراق در حوزه امنیت مرزها و مقابله با گروه‌های تروریستی، عمان در پرونده مدیریت تنگه هرمز و چین به عنوان شریک راهبردی در مقابله با یکجانبه‌گرایی آمریکا.

همین چینش نشان می‌دهد سیاست منطقه‌ای و بین‌المللی تهران در شرایط کنونی بر سه محور امنیت همسایگی، مدیریت بحران‌های منطقه‌ای و تعمیق همکاری با قدرت‌های شرقی استوار شده است.

آنچه از نشست خبری امروز اسماعیل بقایی برمی‌آید، تلاشی برای بازتعریف روایت رسمی جمهوری اسلامی از تحولات پس از جنگ اخیر بود. در این روایت، آمریکا عامل اصلی بحران معرفی می‌شود، اروپا به دلیل همراهی با واشنگتن مورد انتقاد قرار می‌گیرد، برخی کشورهای منطقه نسبت به پیامدهای همکاری امنیتی با غرب هشدار می‌گیرند و در مقابل، ایران ضمن تأکید بر تداوم دیپلماسی، اعلام می‌کند که از خطوط قرمز امنیتی و منافع ملی خود عقب‌نشینی نخواهد کرد.

این نشست بیش از آنکه نشانه آغاز یک مسیر دیپلماتیک تازه باشد، تبیین‌کننده چارچوبی بود که دستگاه سیاست خارجی ایران قصد دارد در ماه‌های پیش رو بر اساس آن، همزمان دیپلماسی و بازدارندگی را پیش ببرد.