زهرا زنگنه | شهرآرانیوز؛ گاهی دیدن بخشی از تاریخ حرم امام حسین (ع) و حضرت عباس (ع)، نه در کربلا که در مشهد میسر است. بخشی که سالهاست در موزه آستان قدس رضوی نگهداری میشود، یادگارهایی که هرکدام روایتی از حضور ایرانیان در عتبات، مدیریت حرمین در روزگار قاجار و نذورات عاشقان اهلبیت (ع) را در خود حفظ کردهاند. از نشانهای نایبالتولیه گرفته تا کاشی، سنگ و فرشی که زمانی جزئی از این حرمین مطهر بودهاند. گزارش پیش رو نقبی است بر معرفی و تاریخ اهدای این اشیای متبرک که کمتر دیده و معرفی شدهاند.
با نگاه به تاریخ سفرهای زیارتی ایرانیان درمییابیم که دوره قاجار یکی از مهمترین مقاطع ارتباط ایران با عتبات عالیات بوده است. در آن روزگار، ایران زیر حکومت قاجار بود و بخشهای غربی سرزمینهای اسلامی، از جمله عراق، در قلمرو دولت عثمانی قرار داشت، اما رفتوآمد زائران ایرانی به نجف، کربلا، کاظمین و سامرا، با وجود مشکلات زیاد پیش آمده، نهتنها متوقف نشد، بلکه رونق بیشتری هم گرفت.
در همان دوران، اداره حرم امام حسین (ع) در اختیار گروهی از نقبای سادات از عشیره آلطعمه بود، خانوادهای که به «کلیدداران حرم» شهرت و مسئولیت اداره آستان حسینی را برعهده داشتند. در کنار آنها، حکومت ایران نیز برای ساماندهی امور زائران و رسیدگی به موقوفات و نذورات ایرانیان، نمایندههایی با عنوان «نایبالتولیه» در کربلا مستقر میکرد.
نایبالتولیهها تنها ناظر بر اموال و موقوفات نبودند. آنها در عمل نقش سفیر و کارگزار حکومت ایران را ایفا میکردند، از حقوق زائران دفاع کرده، بر هزینهکرد نذورات نظارت داشتند و ارتباط میان دولت ایران و متولیان حرم را حفظ میکردند.
در همین سالها، نذورات و هدایای ایرانیان سهم مهمی در آبادانی و توسعه حرمهای مطهر عراق داشت، سهمی که هنوز هم آثارش در معماری، تزئینات و اسناد تاریخی این اماکن قابل مشاهده است. امروز بخشی از یادگارهای آن دوران، از کربلا راهی مشهد شده و در موزه آستان قدس رضوی نگهداری میشود، آثاری که هرکدام، روایتگر بخشی از تاریخ گذشته حرم امام حسین (ع) و حرم حضرت ابوالفضل (ع) است.
یکی از شاخصترین آثار این مجموعه، نشان نقرهای «نایب آستانه مبارکه حضرت سیدالشهدا (ع)» است، نشانی که زمانی بر سینه یکی از نمایندگان حکومت ایران در کربلا قرار داشت.
صاحب این نشان، «نورمحمد» بود، فردی که در دوره ناصرالدینشاه قاجار منصب نایبالتولیه حرم امام حسین (ع) را برعهده داشت. همین نشان، امروز به یکی از اسناد مهم ارتباط رسمی ایران با عتبات در عصر قاجار تبدیل شده است.
اما مسیر رسیدن این اثر به موزه نیز داستان جالبی دارد. حدود دو دهه پیش.
عبدالحسین زعفرانی، از علاقهمندان و مجموعهداران آثار تاریخی، این نشان را از بازماندگان خاندان نورمحمد خریداری و همراه دو نشان دیگر متعلق به خادمان حرم حضرت عباس (ع)، به آستان قدس رضوی اهدا کرد.
این نشان از نقره ساخته شده و با تاج کیانی، به عنوان نماد رسمی حکومت قاجار، تزئین شده است. در دو سوی تاج، دو طاووس دیده میشود و حاشیه اثر را دانههای ظریف مروارید احاطه کردهاند. بر کتیبه آن نیز این عبارت حک شده است: «نایب آستانه مبارکه حضرت سیدالشهدا (علیهالسلام) ـ نورمحمد». نشان یادشده ۳۵گرم وزن دارد و با ابعاد ۱۱۳ در ۷۱ میلیمتر، یکی از آثار کمنظیر این مجموعه به شمار میرود.
همه یادگارهای کربلا فلزی نیستند. یکی از چشمگیرترین آثار این مجموعه، قطعهای کاشی هفترنگ متعلق به حرم حضرت ابوالفضل (ع) است که مانند دو اثر قبل، به دوره قاجار تعلق دارد. این کاشی با زمینه لاجوردی و نقوش گیاهی و ختایی، نمونهای از هنر کاشیکاری ایرانی-اسلامی است که سالها زینتبخش بخشی از فضای حرم مطهر قمربنی هاشم (ع) بوده است.
ابعاد آن نزدیک به ۲۰ در ۲۰ سانتیمتر است و در سال۱۳۹۱ توسط حمید یزدی به موزه آستان قدس رضوی اهدا شده است.
این کاشی، تنها یک قطعه سفال لعابدار نیست، بلکه روایتگر حضور هنرمندان ایران در تاریخ معماری حرم حضرت عباس (ع) در کربلاست.
گاهی ارزش یک اثر، نه در اندازه و نه در تزئینات آن، بلکه در جایگاهی است که زمانی در آن قرار داشته است، مانند قطعه سنگ مرمری که امروز در موزه نگهداری میشود. این سنگ زمانی در کف داخلی ضریح مطهر امام حسین (ع) قرار داشته و بخشی از آن بوده است. سنگی که متعلق به سال۱۴۲۴ هجری قمری است و در جریان بازسازی حرم از جای خود خارج شده است.
این یادگار ارزشمند، توسط ستاد بازسازی عتبات عالیات، با مشارکت خانواده شهید شیروانیان و همسر سردار شهید علی صیاد شیرازی، به رهبر معظم انقلاب اسلامی اهدا و سپس توسط ایشان به مجموعه موزهای آستان قدس رضوی تقدیم شد. همراه این قطعه سنگ، دو تسبیح، یک پارچه ساتن سبزرنگ، یک نگین و یک گردنآویز نیز اهدا شده بود، مجموعهای که امروز در معرض دید زائران و بازدیدکنندگان موزه رضوی قرار دارد.
در بین این آثار، تکهای کوچک از فرش حرم امام حسین (ع) نیز به چشم میخورد، فرشی که روزگاری زیر پای میلیونها زائر گسترده بود و امروز در قابی طلایی، بخشی از حافظه حرم را حفظ کرده است.
این قطعه از فرش به جا مانده از تاروپود پنبهای و با فن لولبافت و گره متقارن ترکی بافته شده است. نقوش گلفرنگ، ظرافت هنر قالیبافی را به نمایش میگذارد و ابعاد ۵۴ در ۴۴سانتیمتری آن نشان میدهد که تنها بخشی از یک فرش بزرگتر بوده است.
این اثر از جمله هدایای مقام معظم رهبری به موزه قرآن و نفایس آستان قدس رضوی است و اکنون با شماره ثبت ۹۲۰۱۲۲ در صحن کوثر نگهداری میشود، یادگاری که ارزش آن بیش از هر چیز، به مسیری برمیگردد که طی کرده است، از شبستانهای حرم سیدالشهدا (ع) تا ویترینهای موزه رضوی.