روایت هنرمند مشهدی از قلم‌زنی برای حرم امام رضا(ع) | پشت هر اثر ماندگار، سال‌ها رنج و تمرین است

به گزارش شهرآرانیوز؛ پرداختن به هنر قلم زنی بر فلز، ما را با هنرمندانی آشنا کرد؛ کسانی که سال‌ها دستشان بر ضریح حرم امام رضا (ع) رفته و در همان سکوت و نور، خط و نقوش را به زبان فلز ارائه کرده‌اند. شاید خاستگاه این هنر، در مشهد باشد؛ شهری که هم زمان زیارتگاه و کارگاه است و شاید هر قلم زنی روی مس و نقره، تکه‌ای از همان حافظه شهر را با خود حمل کند. ما سال‌ها نام و چهره این هنرمندان را در دل خود جا داده‌ایم؛ نه فقط به خاطر اثرشان، که به خاطر وفاداری شان به سنتی که از نسلی به نسل دیگر رسیده و هنوز زنده است. مسعود اسکندری، هنرمند مشهدی قلم زنی روی فلز است که سال هاست در حوزه اجرای آثار مذهبی و به ویژه کار بر روی اجزای وابسته به حرم مطهر امام رضا (ع) فعالیت می‌کند. با او که بخش مهمی از زندگی حرفه‌ای اش با آرزوی کار کردن برای حرم گره خورده است، گفت‌و‌گو کرده‌ایم که در ادامه می‌خوانید.

کار کردن در حرم، عشق پدری ما بود

این هنرمند درباره انگیزه شخصی اش برای حضور در پروژه‌های حرم رضوی می‌گوید: کار کردن در حرم، عشق پدری ما بود. پدرم علاقه زیادی داشت که حتی اگر شده یک سانتی متر از حرم امام رضا (ع) را کار کند. ما پیش از این در حرمین عسکریین، امامزاده ها، ساخت محراب، پنجره و برخی آثار مرتبط با شهدا کار کرده بودیم، اما حرم امام رضا (ع) برای ما جایگاه ویژه‌ای داشت. من هم تلاش کردم، بیشتر آموختم و بیشتر کار کردم تا به جایی برسم که بتوانم در حرم امام رضا (ع) اثر بگذارم. برای هر هنرمندی، حضور در چنین فضایی هم از نظر هنری و هم از نظر معنوی اهمیت دارد.

او درباره نخستین تجربه هایش در حرم مطهر بیان می‌کند: وقتی وارد این مسیر شدم، چند پیشنهاد برای کار به من داده شد. از جمله اجرای بخش‌هایی از در‌های طلایی که انجام شد. بعد به ساخت عصا‌هایی رسیدیم که خادمان در دست می‌گیرند. پس از آن، مرمت برخی بخش‌ها و تعویض قسمت‌هایی از در‌های طلایی که بر اثر گذر زمان، تماس زائران و فرسایش آسیب دیده بود، به ما سپرده شد. این اعتماد، نقطه عطفی در مسیر حرفه‌ای‌ام بود؛ به ویژه از آن جهت که پیش از آن، بخش مهمی از چنین کار‌هایی توسط هنرمندان اصفهانی انجام می‌شد.

حرم امام رضا (ع)، عرصه هنر فاخر و ماندگار

او با اشاره به تنوع شیوه‌ها در هنر قلم زنی توضیح می‌دهد: رشته ما فقط یک شکل از کار نیست. قلم زنی سبک‌های مختلفی دارد؛ از قلم و نیمه برجسته گرفته تا حجم، برجسته‌های بزرگ، مجسمه سازی و کار‌های خاصی که در فضا‌های مذهبی و حرم‌ها اجرا می‌شود. رسیدن به درجه‌ای از مهارت که بتوان در این حوزه اثر قابل توجهی خلق کرد، نیازمند سال‌ها تجربه و ممارست است. آنچه قلم زنی در فضا‌های مذهبی را از دیگر شاخه‌ها متفاوت می‌کند، فقط تکنیک نیست، بلکه بار معنوی و شأن اثر در آن نقش تعیین کننده دارد.

اسکندری معتقد است: کار در حرم مطهر امام رضا (ع) تفاوتی با دیگر حوزه‌های هنری دارد. در قلم زنی، بسیاری از هنرمندان روی موضوعاتی مثل بزم، شکارگاه، شمایل، گل و خط کار می‌کنند، اما وقتی وارد فضایی مثل حرم امام رضا (ع) می‌شوید، با یک اثر هنری در مقیاس بین المللی روبه رو هستید؛ فضایی که در طول تاریخ، استادان بزرگ با عشق و ارادت وارد آن شده‌اند و تلاش کرده‌اند بهترین توان هنری خود را به کار بگیرند.

کرونا؛ فرصتی برای مرمت ضریح

او یکی از مهم‌ترین دوره‌های کاری اش را ایام شیوع کرونا می‌داند؛ زمانی که به دلیل محدودیت حضور زائران، فرصت بیشتری برای مرمت فراهم شد. اسکندری می‌گوید: در دوره کرونا، بهترین فرصت برای مرمت ضریح فراهم شد. برای من بزرگ‌ترین آرزو این بود که حتی یک سانتی متر از خود ضریح امام رضا (ع) را کار کنم و این توفیق حاصل شد. او می‌افزاید: بخشی از کار دست هنرمند است، اما بخشی هم به لطف خداوند و حال درونی هنرمند برمی گردد؛ اینکه ذهن او در لحظه خلق اثر چگونه هدایت می‌شود تا کار، ماندگار و بی نظیر از آب دربیاید. این هنرمند مشهدی با اشاره به دیگر تجربه هایش در حرم رضوی می‌گوید: بعد از آن، کار در بخش‌های دیگر هم ادامه پیدا کرد؛ از جمله در‌های طلایی، مرمت برخی بخش‌های دارالحفاظ و دیگر قسمت‌هایی که به بازسازی و اجرای دوباره نیاز داشتند. برای من، هر بخش از این مسیر، هم تجربه هنری و هم افتخار معنوی بوده است.

افتخاری فراتر از دستمزد

وی در ادامه از تجربه حضور خود در پروژه‌های مرمتی حرم مطهررضوی می‌گوید: در مرمت و بازسازی بخش‌های مختلف حرم، از ایوان‌ها و صحن انقلاب گرفته تا دارالحفاظ، بخش‌های مرتبط با ولیعصر (عج) و دیگر قسمت ها، هر جا که به طلاکاری، قلم زنی و مرمت نیاز بود، فعالیت کردیم. یکی از مهم‌ترین تجربه‌ها مرمت گنبد بود که حدود دو، سه سال پیش انجام شد.

این هنرمند مشهدی درباره تفاوت کار در حرم با دیگر پروژه‌های هنری توضیح می‌دهد: ممکن است از نظر مادی، هنرمند بیرون از حرم پیشنهاد‌های بسیار بهتری دریافت کند و کاری را با یک دهم سختی و زمان پروژه حرم انجام دهد و درآمد بیشتری هم داشته باشد، اما برای هنرمندی که علاقه‌مند به کار در حرم است، موضوع فقط دستمزد نیست.

وی با اشاره به حساسیت بالای فعالیت هنری در حرم می‌گوید: کار در این فضا دشواری‌های خاص خودش را دارد. گاهی افرادی بدون آگاهی کافی، با نیت دلسوزی درباره اثر یا روند کار اظهارنظر می‌کنند و این مسئله می‌تواند هنرمند را تحت فشار قرار دهد. با این حال، در مجموع، کار در حرم برای هنرمند یکی از ارزشمندترین و مهم‌ترین تجربه‌های زندگی حرفه‌ای است. هر هنرمندی دوست دارد اثرش را در مکانی اجرا کند که منحصر‌به‌فرد، ماندگار و بی نظیر باشد. در رشته ما می‌توان روی زیورآلات کوچک، تابلو‌های بزرگ یا آثار مختلف کار کرد؛ اما وقتی همان هنر در یک مکان مقدس و تاریخی اجرا می‌شود، ارزش و لذت دیگری پیدا می‌کند؛ ارزشی که به سادگی نمی‌توان آن را با معیار‌های مادی سنجید.

این هنرمند قلم زن، حرم مطهر رضوی را یکی از مناسب‌ترین فضا‌ها برای نمایش هنر قلم زنی می‌داند و می‌گوید: بخش زیادی از طرح‌هایی که در حرم اجرا شده، حاصل کار استادان بزرگی است که با عشق طراحی کرده‌اند. از نظر ترکیب بندی، ظرافت و کیفیت اجرا، این آثار در سطح بسیار بالایی قرار دارند. در فضای حرم، هنر‌های مختلفی مانند آینه کاری، کاشی کاری، طراحی‌های دیواری، هنر‌های مشبک و دیگر هنر‌های سنتی در کنار هم قرار گرفته‌اند. در چنین فضایی، قلم زنی فرصت پیدا می‌کند در بالاترین سطح خود دیده شود. به نظر من، حرم مطهر یکی از بهترین مکان‌ها برای هنرمندی است که می‌خواهد توانایی خود را در قلم زنی فاخر نشان دهد.

پشت هر اثر ماندگار، سال‌ها تمرین و سختی است

وی درباره دشواری‌های فیزیکی کار قلم زنی می‌گوید: مدتی به صورت مداوم در پروژه‌ها فعالیت داشتم، اما به دلیل فشار کاری و بیماری، از جمله کمردرد، ناچار شدم کمی از کار فاصله بگیرم و فعالیت خود را محدودتر کنم. به همین دلیل دیگر مانند گذشته هر روز و به طور مداوم در کارگاه حضور ندارم. گاهی ممکن است مخاطب تنها هنرمندی را ببیند که پشت میز نشسته و با قلم و چکش روی فلز کار می‌کند، اما این کار دشواری‌های زیادی دارد. فشار جسمی، تمرکز بالا و ساعت‌ها نشستن در یک وضعیت ثابت، بخشی از سختی‌های پنهان این هنر است.

این هنرمندمشهدی درباره مسیر آموزش قلم زنی به هنرجویان می‌گوید: به هر هنرجویی که وارد این رشته می‌شود، تأکید می‌کنم که برای رسیدن به سطح بالای هنری باید با تمام عشق و وجودش کار کند. رسیدن به مهارت در این رشته ساده نیست و به تلاش فراوان نیاز دارد. هنرجو باید بسیاری از علاقه مندی‌ها و سرگرمی هایش را محدود کند و زمان زیادی را پای کار بگذراند. شاید در نهایت، مخاطب فقط اثر نهایی را ببیند و از زیبایی آن لذت ببرد، اما پشت هر اثر، ساعت‌ها تمرین، رنج، ممارست و سختی وجود دارد.

مشهد؛ شهری با ظرفیت‌های گسترده در هنر‌های سنتی

او درباره وضعیت هنر‌های سنتی و قلم زنی در مشهد می‌گوید: مشهد در رشته‌های مختلف هنری، هنرمندان ارزشمندی دارد؛ از طراحی و خوش نویسی گرفته تا هنر‌های تجسمی، نقاشی دیواری و آینه کاری. در حوزه قلم زنی هنرمندان قابل احترامی فعالیت می‌کنند، هرچند بخش قابل توجهی از این فعالیت‌ها به ساخت زیورآلات اختصاص دارد. اسکندری ادامه می‌دهد: ما تلاش کرده‌ایم با توجه به حال وهوای مشهد و حرم مطهر رضوی، آثاری تولید کنیم که هم بیانگر هنر خودمان باشد و هم هویت هنری این شهر را نشان دهد. در این آثار از گل‌هایی که در تزئینات ضریح به کار می‌رود، خطوط نستعلیق، ذکرها، آیات و اسماءا... پیچک‌های ایرانی و نقش مایه‌های سنتی استفاده می‌کنیم تا نتیجه کار، یک اثر هنری مذهبی و در عین حال معاصر باشد.

به گفته این هنرمند، ساخت گردن آویز‌ها و دیگر زیورآلات هنری با الهام از نقش‌های ضریح و عناصر بصری حرم، می‌تواند راهی برای پیوند میان هنر سنتی، فرهنگ رضوی و زندگی امروز باشد.

ضرورت حفظ سرمایه انسانی هنر‌های سنتی

این هنرمند قلم زن با اشاره به دشواری‌های اقتصادی فعالان این حوزه می‌گوید: بسیاری از هنرمندان ناچارند هنرشان را به عنوان شغل و راهی برای تأمین زندگی دنبال کنند. به همین دلیل، گاهی نمی‌توانند اثری را که واقعا دوست دارند خلق کنند و مجبور می‌شوند کاری ساده‌تر و کم هزینه‌تر انجام دهند. برخی به دلیل نبود بازار مناسب، این هنر را رها می‌کنند و سراغ شغل دیگری می‌روند. وقتی هنرمند امکان ارائه اثرش را ندارد، کارهایش در گوشه‌ای می‌ماند و خاک می‌خورد. من برای حضور در نمایشگاه‌ها گاهی با هزینه شخصی شرکت می‌کنم؛ هزینه اجاره، رفت وآمد و ارائه آثار را خودم می‌پردازم، فقط برای اینکه شاید بخشی از هنر دیده شود و تلاش هایمان بی نتیجه نماند.

اسکندری درباره آینده هنر‌های سنتی می‌گوید: امروز بسیاری از هنرمندان در چند رشته هنری، در سطح بالا فعالیت می‌کنند، اما به دلیل مشکلات اقتصادی و نبود حمایت، گاهی مجبور می‌شوند کار دیگری انتخاب کنند. این اتفاق بسیار دردناک است؛ چون پشت هر اثر، سال‌ها تلاش، آموزش و تجربه قرار دارد. بسیاری از استادان هنر‌های سنتی، انسان‌هایی پخته، شریف و پرتلاش‌اند که سال‌ها خود را وقف کارشان کرده‌اند. حیف است چنین هنرمندانی از هنر فاصله بگیرند، دلسرد شوند یا از دنیا بروند و دانش و تجربه شان به نسل بعد منتقل نشود.

وقتی نیاز مالی، خلاقیت را به حاشیه می‌برد

این هنرمند قلم زن با انتقاد از رواج کپی کاری در هنر‌های سنتی می‌گوید: امروز بسیاری از هنرمندان به ناچار به کپی کاری روی آورده‌اند. اثری تولید می‌شود، مورد توجه قرار می‌گیرد و به فروش می‌رسد؛ سپس افراد مختلف همان اثر را تکرار می‌کنند. البته نمی‌توان همه این افراد را سرزنش کرد، چون بسیاری از آن‌ها برای تأمین زندگی شان چنین کاری انجام می‌دهند، اما این روند باعث می‌شود رقابت سالم و خلاقانه از بین برود.

وی با اشاره به تجربه‌ای در زمینه سفارش یک اثر مذهبی می‌گوید: حدود ۱۰ تا ۱۲ سال است که در مشهد فعالیت می‌کنم. در این مدت، بار‌ها با مشکلاتی از این دست روبه رو شده‌ام. برای نمونه، فردی از یکی از کشور‌های حوزه خلیج فارس که شیعه بود، برای مسجدی با عنوان امام رضا (ع) سفارش یک اثر مذهبی داشت. پیش از آنکه سفارش به ما برسد، افراد مختلف قیمت‌های متفاوتی ارائه کردند و حتی کسانی وارد ماجرا شدند که توانایی اجرای آن کار را نداشتند، اما صرفا برای گرفتن سفارش یا بازارگرمی قیمت دادند.

اسکندری می‌گوید: در رشته‌های مختلف، از سوزن دوزی و قلم زنی گرفته تا دیگر هنر‌های سنتی، هنرمندانی داریم که در دنیا نظیر ندارند. باید به این افراد توجه شود، به آن‌ها امتیاز داده شود و امکان آموزش نسل جدید در اختیارشان قرار گیرد.

هنر، ماندگارترین هویت یک ملت

وی هنر را مهم‌ترین عنصر ماندگار در هویت ملت‌ها می‌داند و می‌گوید: افراد ثروتمند، سیاست مداران و بسیاری از چهره‌های دیگر می‌آیند و می‌روند، اما چیزی که هویت یک کشور و یک ملت را برای سال‌ها و قرن‌ها نشان می‌دهد، هنر است. هنر می‌تواند فرهنگ، نگاه و جایگاه یک ملت را به جهان معرفی کند.

این هنرمند ادامه می‌دهد: ما باید در سیاست گذاری و حمایت از هنر‌های سنتی بازنگری جدی داشته باشیم. ایران در بسیاری از رشته‌های هنری، هنرمندانی دارد که در سطح جهان بی نظیرند، اما اگر از آن‌ها حمایت نشود، این ظرفیت به تدریج از بین می‌رود.

حمایت از هنر، سرمایه گذاری برای آینده

او تأکید می‌کند: حمایت از هنرمند فقط کمک به یک فرد نیست؛ حمایت از فرهنگ و هویت کشور است. اگر به هنرمندان امکان کار، آموزش و ارائه آثار داده شود، آن‌ها می‌توانند هنر ایرانی را به نسل‌های بعد منتقل کنند و تصویر درست تری از فرهنگ ما به دنیا نشان دهند.

اسکندری با اشاره به ظرفیت‌های گسترده مشهد در حوزه میراث فرهنگی و اماکن مذهبی می‌گوید: مشهد در بسیاری از زمینه ها، از جمله میراث فرهنگی، هنر‌های مذهبی و هنر‌های ایرانی، آثار ارزشمندی دارد که باید دیده شوند. ما دوست داریم مردم و مسئولان این آثار را ببینند، درباره آن‌ها نظر بدهند و حتی نقد کنند تا بتوانیم پیشرفت کنیم. نقد سازنده می‌تواند هنرمند را برای ادامه مسیر و فعالیت بیشتر تشویق کند.