تفسیر حدیث «العلم‌سلطان» در بیان رهبر شهید انقلاب، امام‌خامنه‌ای

جهان در سلطه علم است؛ چون علم، سلطان است و سلطان قدرت و فرمانروایی کامل است. علم، حکمرانی و فرمانروایی مقتدر است. استعمار نو با علم بر کشور‌های جهان تسلط یافت، سلطه علم بی‌پایان است. هرجا و در هر زمان علم باشد، راه سلطه باز است. امیرمؤمنان امام‌علی (ع) علم را سلطان دانسته‌اند؛ سلطانی که هر انسانی با داشتن آن حرکت کند، پیروز و حاکم است و هرکه بدون سلطان علم اقدام کند، عقب می‌ماند و شکست می‌خورد.

اگر علم در جامعه اسلامی باشد، سربلندی و سرافرازی خواهد بود. مسلمانان با علم، سلطه و اقتداری پیدا می‌کنند که دشمنان جرئت یورش به آنان را نخواهند داشت. جامعه اسلامی بدون پیشگامی و پیشروی علمی، مورد تجاوز بیگانگان و سلطه علمی آن‌ها قرار می‌گیرد.

امام‌علی (ع) درباره نقش بنیادین علم فرموده‌اند: «العلم سلطان من وجده صال به و من لم یجده صیل علیه: دانش، سلطنت و قدرت است؛ هرکه آن را بیابد، با آن یورش برد و پیروز شود و هرکه آن را نیابد، بر او یورش برند و مغلوب شود.» (ابن ابی‌الحدید، ۱۴۰۴ ه. ق، ص‌۳۱۹)

در این حدیث، کلمه سلطان برای علم به‌کار رفته است. با بررسی لغوی این کلمه، نقش بزرگ علم بهتر آشکار می‌شود. العین، سلطان را به قدرت پادشاه و قدرت هرکسی که برای او این قدرت قرار داده شده است -گرچه پادشاه نباشد- معنی می‌کند. (فراهیدی، ۱۴۰۹ ه. ق، ج ۷، ص‌۲۱۳).

جمهره‌اللغه، سلطان را فرماندهی می‌داند و می‌نویسد: «فلان مسلط علی بنی‌فلان اذا کان متاً مرأ علیهم: فلانی بر بنی‌فلان مسلط شد زمانی که فرمانده بر آنان شده باشد.» (ابن درید، ۱۹۸۷ م، ج‌۲، ص‌۷۳۴).

ترتیب مقاییس‌اللغه، سلطان را نیرو و قهر می‌شمارد. (احمدبن‌فارس، ۱۳۸۷، ص‌۴۵۸).

المفردات فی غریب‌القرآن، سلاطه و سلطان را تمکن از روی قهر می‌داند. (راغب اصفهانی، ۱۴۰۴ ه. ق، ص‌۲۳۸).

الرائد، سلطان را قدرت و تسلط و پادشاه و سلطه را فرمان، فرمانروایی، قدرت و نفوذ می‌داند. (مسعود، ۱۳۸۹، ج یک، ص‌۹۷۱)

همچنین در فرهنگ فارسی معین برای سلطان و سلطنت، معانی فرمانروایی، قدرت، قوت، حجت، برهان، پادشاه، فرمانروای مقتدر، فرمانده، حکومت و قهر و غلبه، ذکر شده است. (معین، ۱۳۶۲، ج‌۲، ص‌۱۹۱۱)

صاحب علم حاکم جهان است

رهبر شهید انقلاب، حضرت امام‌خامنه‌ای، در سخنرانی‌های خویش، بار‌ها به تفسیر حدیث «العلم‌سلطان» پرداخته‌اند. دقت در این سخنان، نقش سلطنت علم را بهتر روشن می‌کند.

ایشان در سخنرانی برای دانشجویان در ۱۹ مرداد ۱۳۹۰ فرمودند: «گفتیم العلم سلطان، علم اقتدار است؛ هرکسی که دارای علم و دارای این اقتدار شد، طبق این روایت «صال» می‌تواند بر محیط جهان حکم‌فرمایی کند؛ یعنی اهداف خودش را دنبال کند. هرکس مالک آن نشد، «صیل علیه» یعنی بر او حکمرانی خواهد شد.»

ایشان ۲۰ اسفند ۱۳۹۴ در دیدار رئیس و اعضای مجلس خبرگان رهبری فرمودند: «کشور اگر به علم بپردازد و علم را پیش ببرد، آقا خواهد شد؛ به‌معنای واقعی کلمه العلم‌سلطان. اگر قدرت می‌خواهیم، اگر عزت می‌خواهیم، اگر دین را می‌خواهیم که ما مرجع مراجعات کشور‌ها و دولت‌ها باشیم، نه اینکه آنها مرجع مراجعات ما باشند، باید علم را تقویت کنیم و این ممکن است و این عملی است.»

همچنین در ۱۹ دی ۱۳۹۵ در دیدار مردم قم فرمودند: «وظیفه ما این است که ما کشور را هم نیرومند کنیم، هم مقاوم کنیم. قدرت کشور را بالا ببریم و آن را مقاوم‌سازی کنیم. قدرت کشور چجوری بالا می‌رود؟ چجوری نیرومند کنیم؟ عناصر اقتدار برای کشور چه چیز‌هایی است؟ من چند موردش را می‌شمرم؛ یکی ایمان اسلامی است، ایمانی دینی است، ایمان جزو مهم‌ترین عناصر مقاومت و تحرک این کشور است... یکی از عوامل قدرت، حرکت سریع علمی است. قدرت علمی. حدیث العلم‌سلطان را من مکرر خوانده‌ام، با قدرت علمی ما هم مخالفند.»

آقای شهیدمان در ۲۶ مهر ۱۳۹۶ در دیدار نخبگان جوان علمی فرمودند:

«پیشرفت علمی، کشور را قدرتمند می‌کند؛ العلم‌سلطان. سلطان یعنی اقتدار. علم اقتدار است؛ هرکسی داشته باشد، «صال»، یعنی دست قدرتمند را خواهد داشت. هرکس که آن را نداشته باشد، «صیل علیه» یعنی دست قدرتمندی بر سر او خواهد آمد؛ یعنی زیردست خواهد شد. این علم است.

امروز شما این را مشاهده می‌کنید؛ آمریکایی‌ها و اروپایی‌ها به‌خاطر علمی که تحصیل کرده‌اند، توانسته‌اند همه دنیا را تصرف کنند. شما می‌دانید آمریکا، انگلیس، فرانسه و بسیاری از کشور‌های اروپایی حتی کشور‌های کوچک، سال‌های متمادی بعضی‌شان، قرن‌ها توانستند کشور‌هایی را تصرف کنند، هستی‌های آنها را بر باد بدهند و نابودشان کنند، بر ملت‌ها اقتدار پیدا کردند و مسلط شدند به‌خاطر علم، دنبال علم بودند.»

همان‌طور که رهبر شهید انقلاب در این سخنان گفته‌اند، پایه اصلی و بزرگ اقتدار و حکمرانی بر مردم در شهر و کشور و جهانیان، علم است. علم، راه سلطنت و برتری و پیروزی و سرافرازی را می‌گشاید. مسیر حرکت علمی جامعه اسلامی و جوانان کشور هیچ حدومرزی ندارد، افق‌های بلند دوردست را باید درنظر داشت. سخنان پیامبر خدا (ص) و امام‌علی (ع) در توصیف کمیت و کیفیت علم و ارزش و نقش و آثار آن، راهنمای دانشمندان شهرهاست.