از شطرنج تا پوکر؛ بقایی از چه تغییری در بازی ایران می‌گوید؟

این جمله اسماعیل بقایی، سخنگوی وزارت امور خارجه، در ظاهر یک تشبیه ساده و حتی کمی شوخ‌طبعانه است؛ اما اگر آن را در متن تحولات سیاست خارجی ایران بخوانیم، می‌توان یکی از روشن‌ترین توصیف‌ها از تغییر الگوی تصمیم‌گیری و کنش ایران در سال‌های اخیر را در آن دید. برای فهم منظور بقایی، باید ابتدا تفاوت «شطرنج» و «پوکر» را فهمید.

در شطرنج، تقریباً همه‌چیز روی میز است. مهره‌ها مشخص‌اند، قواعد بازی روشن است و هر حرکت، واکنشی قابل پیش‌بینی از سوی طرف مقابل ایجاد می‌کند. شطرنج، بیش از هر چیز، بازی محاسبه، صبر، برنامه‌ریزی و حرکت چند گام جلوتر است.

این تصویر، تا حد زیادی با بخش مهمی از سیاست خارجی سنتی جمهوری اسلامی همخوانی دارد؛ سیاستی که در آن «صبر راهبردی»، «بازدارندگی»، «ائتلاف‌سازی»، «زمان‌خریدن» و حرکت مرحله‌به‌مرحله اهمیت زیادی داشته است. اما پوکر قواعد دیگری دارد.

در پوکر، همه کارت‌ها روی میز نیستند. بازیکن باید بخشی از توان واقعی خود را پنهان کند و در عین حال تلاش کند بفهمد طرف مقابل چه کارت‌هایی در دست دارد. در چنین بازی‌ای، ابهام خودش تبدیل به ابزار قدرت می‌شود. اینجاست که استعاره بقایی معنا پیدا می‌کند.

وقتی سخنگوی وزارت امور خارجه می‌گوید ایران «پوکرباز هم شده»، الزاماً به معنای آن نیست که ایران از محاسبه و برنامه‌ریزی فاصله گرفته است؛ بلکه می‌توان این جمله را این‌گونه فهم کرد که تهران در کنار محاسبات بلندمدت، تلاش می‌کند طرف مقابل نتواند با اطمینان از تصمیم بعدی ایران مطلع شود.

در چنین شرایطی، گاهی حتی نشان دادن اینکه «ممکن است گزینه‌های بیشتری روی میز باشد» بخشی از خودِ بازی است.

این تغییر را می‌توان در سال‌های اخیر به‌خوبی مشاهده کرد. سیاست خارجی ایران دیگر فقط بر مبنای اعلام مواضع و واکنش به اقدامات دیگران پیش نمی‌رود؛ بلکه در بسیاری از مقاطع، ابهام، غافلگیری، زمان‌بندی و استفاده از ظرفیت‌های مختلف سیاسی و منطقه‌ای نیز به بخشی از معادله تبدیل شده است.

با این حال، نکته مهم‌تر در جمله بقایی شاید کلمه «ترکیبی» باشد. او نگفت ایران از شطرنج به پوکر تغییر مسیر داده است؛ گفت «ترکیبی بازی می‌کنیم.» این یعنی سیاست خارجی ایران همچنان شطرنج است، اما در کنار آن پوکر هم قرار گرفته است.

یعنی از یک طرف، محاسبه بلندمدت، شناخت زمین بازی، حفظ ائتلاف‌ها و صبر راهبردی همچنان اهمیت دارد؛ و از طرف دیگر، در شرایطی که اطلاعات دو طرف کامل نیست و طرف مقابل نیز ممکن است دست به اقدام غیرقابل پیش‌بینی بزند، ایران تلاش می‌کند همه کارت‌های خود را از ابتدا روی میز نگذارد. این مسئله به‌خصوص در مواجهه با آمریکا اهمیت بیشتری پیدا می‌کند.

وقتی طرف مقابل نیز سیاستی مبتنی بر فشار، تهدید، تحریم، مذاکره و تغییر موضع را به‌صورت هم‌زمان دنبال می‌کند، پاسخ دادن صرفاً با یک الگوی ثابت، می‌تواند دست ایران را برای طرف مقابل قابل خواندن کند.

بنابراین «پوکر» در اینجا بیش از آنکه به معنای قمار باشد، می‌تواند به معنای مدیریت ابهام و غیرقابل پیش‌بینی نگه داشتن بخشی از ظرفیت تصمیم‌گیری باشد. اما این استعاره یک سوی دیگر هم دارد.

پوکر فقط بازیِ پنهان کردن کارت‌ها نیست؛ بازیِ تشخیص کارت طرف مقابل هم هست. بازیکنی که نتواند ارزیابی درستی از توان، اراده و خطوط قرمز رقیب داشته باشد، ممکن است ابهام را با قدرت اشتباه بگیرد و وارد محاسبه‌ای پرهزینه شود.

بنابراین اگر قرار باشد از سخنان بقایی یک پیام راهبردی استخراج کنیم، شاید مهم‌ترین پیام این باشد که ایران در شرایط جدید، خود را ملزم به بازی با یک الگوی واحد نمی‌داند.

گاهی شطرنج؛ یعنی صبر، محاسبه و حرکت مرحله‌ای. گاهی پوکر؛ یعنی ابهام، غافلگیری و پنهان نگه داشتن بخشی از ظرفیت‌ها. و گاهی ترکیب هر دو؛ یعنی محاسبه دقیق در پشت صحنه و ابهام در صحنه عمومی.

از این منظر، جمله بقایی را می‌توان فراتر از یک شوخی یا استعاره رسانه‌ای دید. او شاید به زبان ساده توضیح داده که چرا در بسیاری از مقاطع، رفتار ایران برای ناظران خارجی قابل پیش‌بینی نیست.

در سیاست خارجی امروز، همیشه قدرتمندترین بازیکن کسی نیست که بیشترین مهره را روی صفحه دارد؛ گاهی کسی دست بالا را دارد که رقیبش دقیقاً نمی‌داند حرکت بعدی او چیست.

و شاید معنای «ترکیبی بازی کردن» همین باشد: ایران همچنان شطرنج را فراموش نکرده، اما یاد گرفته است که در زمینی که همه کارت‌ها رو نمی‌شود، فقط با قواعد شطرنج بازی نکند.