خراسان رضوی، خط مقدم خنثی‌سازی محاصره دریایی

به گزارش شهرآرانیوز؛ پس از آنکه رؤیا‌های نظامی واشنگتن در مواجهه با ایران به بن‌بست رسید، حالا اتاق جنگ ایالات‌متحده بار دیگر بر مدار «تروریسم اقتصادی» چرخیده است؛ مسیری که پیش از این بار‌ها آزموده شده و هر بار در برابر واقعیت‌های ژئوپلیتیک منطقه، رنگ باخته است. اقدامات جدید آمریکا با تمرکز بر پنج حوزه کلیدی شامل دارایی‌های دیجیتال، فناوری، طلا، هوانوردی و کشتی‌رانی، کشور‌ها و شرکت‌های طرف تجارت با ایران را هدف گرفته است. اما پرسش اینجاست که آیا واقعا تحریم حداکثری اقتصاد کشوری با ۱.۶میلیون کیلومترمربع مساحت و تنوع همسایگان و مرز‌های جغرافیایی گسترده در عمل امکان‌پذیر است؟

نقش مهم جغرافیا

واقعیت میدانی با رؤیای کاخ‌سفید فرسنگ‌ها فاصله دارد. ایران منحصرا متکی به بنادر جنوبی‌اش نیست. فعال‌سازی کریدور شمال‌-جنوب با مشارکت روسیه، هند و چین همچنین شریان حیاتی دریای خزر، عملا «محاصره دریایی» مدنظر واشنگتن را به یک نمایش بی‌حاصل تبدیل کرده است.

بررسی‌ها نشان می‌دهد که جغرافیا جدی‌ترین مانع پیش‌روی واشنگتن است. نگاهی به آمار‌های تجارت غیرنفتی ایران در ۱۰ماهه منتهی به جنگ، نشان از یک شبکه پیچیده و تنومند دارد. چین با ۱۱میلیارد دلار، عراق با ۸میلیارد، امارات با ۶.۵میلیارد و ترکیه با ۵.۵میلیارد دلار، بلوک‌های اقتصادی مستحکمی پیرامون ایران ساخته‌اند که فروپاشاندن آنها به‌سادگی امکان‌پذیر نیست. 

در این میان، نقش چین به‌عنوان خریدار ۸۰درصد نفت ایران، کلیدی است. پالایشگاه‌های مستقل چینی که پیوندی با سیستم مالی ایالات‌متحده ندارند، می‌توانند همچنان از ایران نفت خریداری کنند. گزارش‌های مختلف نیز تأیید می‌کند که ایران با تغییر استراتژی از مسیر‌های آبی به شبکه‌های ریلی و جاده‌ای در قالب ابتکار کمربند و جاده، بخشی از تحریم‌های دریایی آمریکا را بی‌اثر کرده است.

هندسه ۴ گوشه ایران و موقعیت طلایی خراسان

ایران سرزمینی است که پانزده کشور در اطراف آن قرار گرفته‌اند و از این نظر یکی از پرهمسایه‌ترین کشور‌های جهان به شمار می‌آید. این ویژگی، ایران را در موقعیتی یگانه قرار داده است. اما ایران تنها کشوری پرهمسایه نیست، بلکه چندهمسایه است؛ به این معنا که همسایگانش از نظر ساختار اقتصادی و سطح توسعه، بسیار متفاوت‌اند. از روسیه و ترکمنستان در شمال گرفته تا افغانستان و پاکستان در شرق، از ترکیه و عراق در غرب. این تنوع، فرصت‌های ویژه‌ای را برای ایران ایجاد کرده است. بهره‌برداری از این فرصت‌ها نیازمند برنامه‌ریزی مناسب است تا هر منطقه از ایران بتواند از این فرصت‌ها به نحو مناسبی بهره‌برداری کند.

براین اساس، اگر تبریز دروازه ایران به‌سمت قفقاز و اروپا باشد و چابهار نقطه اتصال به شبه‌قاره و اقیانوس هند، مشهد «دروازه طلایی» کشور به آسیای مرکزی، روسیه، افغانستان و چین است.

در این پازل، خراسان رضوی خط مقدم خنثی‌سازی محاصره دریایی است. انتقال بخش عمده ترانزیت از دریا به ریل و جاده در بستر ابتکار «کمربند و جاده» و قطار‌های باری چین به ایران، از گره ترانزیتی شمال‌شرق می‌گذرد؛ نقطه‌ای که خارج از تیررس هرگونه تهدید نظامی یا محاصره دریایی متعارف غرب قرار دارد.

آمار تجارت غیرنفتی سال گذشته نشان می‌دهد که افغانستان از شرکای کلیدی ایران است و عمده این تبادلات اقتصادی و پیوند‌های لجستیکی از گذرگاه‌های خراسان هدایت می‌شود. این حجم از مبادله، با بخش‌نامه و اراده کاخ‌سفید قطع‌شدنی نیست؛ چراکه مبتنی بر مزیت جغرافیایی، نیاز متقابل و شبکه مویرگی بازار سنتی منطقه است. 

محور سرخس و دوغارون، دو بال تنفس تجاری کشور در شرایط محاصره بنادر جنوبی‌اند. پیونددادن شبکه ریلی سرخس به خطوط راه‌آهن آسیای مرکزی و روسیه و امتداد آن به‌سمت چابهار، مشهد را به مرکز ثقل ترانزیت کالای اساسی و مواد اولیه تبدیل می‌کند. در جنگ فرسایشی زنجیره تأمین، کشوری که گره کریدور‌های زمینی را در دست داشته باشد، از انزوای اقتصادی عبور خواهد کرد.

جهادی عمل‌کردن در شرایط جنگی

رئیس اتحادیه صادرکنندگان خراسان رضوی در گفت‌و‌گو با شهرآرا با بیان اینکه استان ما به‌دلیل هم‌جواری با آسیای میانه و افغانستان، نقش مهمی در تأمین کالا‌های موردنیاز کشور می‌تواند داشته باشد، می‌گوید: خراسان رضوی می‌تواند از طریق ترانزیت ریلی و جاده‌ای به تأمین‌کننده کالا‌های اساسی و مواد اولیه موردنیاز واحد‌های تولیدی تبدیل شود.

کاظم شیردل می‌افزاید: البته این مسئله در چندماه اخیر اجرا می‌شده است. با این حال بهره‌برداری از این ظرفیت نیازمند جهادی عمل‌کردن بخش خصوصی و دولتی است. وی تأکید می‌کند: جهادی عمل‌کردن، یعنی تصمیم‌ها و فعالیت‌های نهاد‌ها و بخش‌های مختلف متناسب با شرایط جنگ اقتصادی باشد. در این راستا گمرگ، راه‌آهن و سایر نهاد‌هایی که در انتقال کالا‌ها نقش دارند باید به‌صورت ۲۴ ساعته پای کار بیابند و این مسائل که ساعت اداری تمام شده یا باید منتظر ابلاغ بخش‌نامه جدید باشیم، کنار گذاشته شود.

شیردل ادامه می‌دهد: استقرار مدیریت یکپارچه مرزی، اصلاح فرایند‌ها و کاهش توقف‌ها، تأمین نیروی انسانی، شبانه‌روزی‌شدن مرز‌ها و رفع ناهماهنگی میان دستگاه‌های مستقر در مرز‌ها از مهم‌ترین محور‌های تقویت نقش خراسان رضوی به‌عنوان تأمین‌کننده کالا‌های موردنیاز کشور است.

رئیس اتحادیه صادرکنندگان خراسان رضوی بیان می‌کند: همچنین برای خنثی‌سازی فشار اقتصادی علیه کشور، باید مسیر‌های جایگزین را به‌صورت ترکیبی مورد استفاده قرار داد. در این‌راستا باید ظرفیت‌های حمل‌ونقل دریایی در شمال کشور را همراه با ظرفیت‌های ریلی و جاده‌ای تقویت کرد. اکنون نیز برخی واحد‌های تولیدی در حال تأمین کالا‌های موردنیازشان از این سه مسیر هستند.

نقش ترانزیت در امنیت اقتصادی

رئیس کمیسیون توسعه صادرات اتاق بازرگانی مشهد با اشاره به نقش مؤثر ترانزیت در توسعه کشورها، از منظر امنیت ملی و مناسبات تجاری، می‌گوید: ترانزیت ظرفیتی است که همسایگان نیز می‌توانند از آن بهره‌مند شوند. در شرایطی که آمریکا و برخی کشور‌ها می‌کوشند ایران را از بسیاری مباحث تجاری کنار بگذارند، این مسیر می‌تواند نقشی بسیار مؤثر ایفا کند.

حسین محمدیان تأکید می‌کند: همان‌طور که بار‌ها گفته‌ایم، توجه به شرق و کشور‌های شرقی، به‌ویژه افغانستان و پاکستان، یک انتخاب نیست؛ بلکه یک الزام است. این ضرورت به ویژه در شرایط کنونی و با توجه به محاصره دریایی، روزبه‌روز پررنگ‌تر می‌شود. به گفته وی از کریدور جدیدی که اکنون فعال شده و ایران و پاکستان را دربرمی‌گیرد، تنها در چند روز گذشته حجم درخور توجهی کالا جابه‌جا شده است. هدف اصلی این مسیر، ترانزیت کالا از بنادر پاکستان به مقصد افغانستان و کشور‌های آسیای میانه است.