حقوق شهروندی و خویشاوندی در گفتار امام رضا (ع)

اهل‌بیت پیامبر خدا (ص)، آموزگاران حقوق شهروندی در جهان‌اند. آنان خود در عمل، حقوق برادران مسلمان و حتی غیرمسلمان در شهر و جامعه اسلامی را رعایت کرده‌اند و با رفتار و گفتار خویش نیز حقوق شهروندی را به مردم آموزش داده‌اند.

امام رضا (ع) از قول پدران خویش از پیامبر خدا (ص) چنین نقل کرده‌اند: «وَقِّرُوا کِبَارَکُمْ وَارْحَمُوا صِغَارَکُمْ وَ صِلُوا أَرْحَامَکُمْ: با کهنسالان و بزرگ‌سالانتان با وقار و متانت و بردباری برخورد کنید و به آنان احترام کنید و به خردسالان و کودکانتان، مهربانی کنید و با خویشاوندانتان، اتحاد و پیوستگی داشته باشید و صله‌رحم کنید.» (عیون‌اخبارالرضا (ع)، ج‌۱، ص ۲۹۵ * امالی شیخ صدوق، ص ۹۴ * اقبال‌الاعمال، ج ۱، ص ۲ * الوافی، ج‌۱۱، ص ۳۶۷ * تفصیل وسائل‌الشیعه، ج‌۱۰، ص ۳۱۳ * زادالمعاد، ص ۷۰ * بحارالانوار، ج‌۹۶، ص ۳۵۷)

عالم آل‌محمد (ع) در این حدیث، سه ارزش اخلاقی اجتماعی را بیان کرده‌اند. باید پیروان اهل‌بیت (ع) این آموزه‌های اخلاقی در حقوق شهروندی و خویشاوندی را بشناسند و رعایت کنند.

احترام به سالخوردگان

لازم است با بزرگان، برخورد بزرگوارانه داشت. کبار جمع کبیر است. کِبرَ سن و کِبرَ در قدر و مقام، هردو را شامل می‌شود؛ گرچه در این حدیث به قرینه صغار بیشتر کبر در سن را دربر می‌گیرد. امام‌رضا (ع) در جمله «وقروا کبارکم» رفتار مناسب و مطلوب با بزرگان را یاد می‌دهند. باید با سال‌خوردگان و کهنسالان و بزرگ‌سالان و پیران و پدربزرگ‌ها و مادربزرگ‌ها و نیاکان، باوقار سخن گفت و رفتار کرد.

باید در ارتباطات با انسان‌های ارجمند و فرهیخته و بزرگ‌منش و بزرگ‌مقدار و بلندمرتبه و جلیل‌القدر و با ایمان و تقوا و آقا و سرور در هر سنی که باشند، باوقار بود.

«وَقار» به‌معنای متانت و بردباری و بزرگواری و کرامت و احترام و ادب و فروتنی و باتشخص و شخصیت بودن و استواری است. بلند شدن پیش‌پای سالمندان و رعایت احترام آنان و دادن صندلی جای خود به آنان و دستگیری از آنان، در همین راستا قرار دارد.

مهربانی با کودکان

برخورد با خردسالان و کودکان و کوچک‌تر‌ها باید بارحمت باشد. «ارحموا صغارکم» قانون اخلاقی ارتباط با کودکان را آموزش می‌دهد. به کودکان رحم کنید، با دلسوزی و شفقت و عاطفه و رقت قلب و نرم‌دلی و بخشایش و مهربانی و مهروزی با آنان رفتار کنید و سخن بگویید.

هریک از شهروندان هر شهر و کشور نسبت به ما یا کبارند یا صغار، یا بزرگ‌ترند یا کوچک‌تر. توقیر و تکریم بزرگ‌تر و رحم و مهرورزی به کوچک‌تر، سفارش اهل‌بیت (ع) است. در این دو جمله، دو فعل امر وجود دارد که وجوب و لزوم را می‌رساند که با پذیرش این دستور و اجرای آن، حقوق شهروندان رعایت می‌شود.

صله ارحام

پیوند با خویشاوندان و صله‌رحم، سفارش اهل‌بیت (ع) است. «صلوا ارحاکم» دستور اخلاقی جاویدان در حقوق فامیلی است. باید بستگان و اقربا و افراد خاندان را شناخت و با آنان ارتباط برقرار نمود و با آنان رفت‌وآمد کرد و مراوده و اتحاد و هم‌بستگی داشت. باید افراد فامیل و بستگان به خانه هم بروند و از مشکلات هم باخبر شوند و یکدیگر را یاری کنند و در رفع گرفتاری‌ها به‌هم کمک کنند و در درد‌ها و شادی‌ها شریک هم باشند.