‎ هنر اصیل قلم زنی بر سنگی خاص در مشهد | ذوق و هنر در دل سنگ

به گزارش شهرآرانیوز؛ نام مشهد در کنار همه چیز‌های باارزشی که دارد، با «سنگ هرکاره» یا همان سرپانتین خوش تراش گره خورده است؛ سنگی که فقط در دل کوه‌ها یافت می‌شود. هنر تراش و قلم زنی بر سنگ، پیوندی میان رگه‌های سخت کوه و ظرافت دست هنرمند است؛ هنری که استاد امیر خادم، چهار دهه از عمر خود را وقف آن کرده و به پیکر بی جان هرکاره، جانی دوباره بخشیده است. 

خادم میراث دار راهی است که پدرش، محمد خادم، از دهه چهل شمسی در مشهد گشوده بود و با استمراری ستودنی، شغل موروثی را به میراثی هنری تبدیل کرد. هر ضربه قلم و چکشی که او بر تن سنگ می‌زند، نه صرفا یک تراش ابزاری، که آفرینش نقش ونگار‌هایی چنان پرکار و ظریف است که در نگاه اول، به سختی می‌توان باور کرد این همه نقش، نه با دستگاه و ماشین، که تنها با نیروی دست یک هنرمند چیره دست بر سنگ نشسته است. 

امروز کارگاه و نمایشگاه امیر خادم در گوشه‌ای از مشهد، میعادگاه این هنر اصیل است؛ جایی که ظروف منقوش، تابلو‌های سنگی خیره کننده و آثار تزیینی نفیس، همگی آراسته به نقش‌های اصیل ایرانی، از دست‌های هنرمندی حکایت دارند که هنوز با وجود بی مهری‌ها و به عشق سنگ و قلم، چراغ این کارگاه را روشن نگاه داشته است.

قلم زنی روی سنگ، از معدن تا هنر هنرمند

امیر خادم درباره روند شکل گیری آثار قلم زنی روی سنگ توضیح می‌دهد: سنگ از معدن استخراج می‌شود و ابتدا به دست سنگ تراش‌هایی می‌رسد که کارشان شکل دادن به سنگ است. آن‌ها سنگ را به شکل ظرف‌هایی مثل لیوان، قندان، شکلات خوری یا ظروف دیگر درمی آورند. پس از آن، ظروف به دست ما می‌رسد و مرحله اصلی کار یعنی قلم زنی آغاز می‌شود.

پس از آماده شدن ظرف سنگی، هنرمند قلم زن با ابزار‌های مخصوص روی سطح آن نقش ایجاد می‌کند. این نقش‌ها می‌تواند شامل طرح‌های گل ومرغ، نقوش سنتی یا حتی مینیاتور باشد. روند کار با آماده سازی سطح سنگ و طراحی اولیه آغاز می‌شود و سپس با قلم‌های مختلف، طرح‌ها روی سنگ حک می‌شود. در بسیاری از موارد نیز برای برجسته‌تر شدن نقوش از رنگ یا پرداخت‌های ویژه استفاده می‌کنیم.

او درباره پیشینه هنر قلم زنی بر روی سنگ در مشهد می‌گوید: قلم زنی روی سنگ در مشهد به دهه ۳۰ بازمی گردد. در آن زمان فردی پایه‌های این کار را گذاشت و پس از آن هنرمندانی از جمله پدر من و چند نفر دیگر هنر قلم زنی بر روی سنگ را تکمیل کردند و به تدریج به شکل امروزی رساندند.

خادم با اشاره به تلاش مستمر خود در این هنر کهن می‌افزاید: علاقه شخصی، مهم‌ترین دلیل ماندگاری در این حرفه بوده است. من به کارم عشق می‌ورزیدم و با آن زندگی کرده‌ام؛ شاید اگر علاقه نبود، ادامه دادن مسیر ممکن نمی‌شد.

هنری که به آخرین نسل‌ها رسیده است

این هنرمند پیشکسوت معتقد است: قلم زنی روی سنگ در حال رسیدن به آخرین نسل فعالان خود است. فکر می‌کنم ما آخرین نسل‌هایی باشیم که این هنر را انجام می‌دهیم. بعید می‌دانم دیگر افراد زیادی وارد این حرفه شوند. شاید کسانی به عنوان شاگرد مدتی کار کنند، اما اینکه به شکل حرفه‌ای ادامه بدهند، بعید به نظر می‌رسد.

به گفته خادم، از مشکلات اصلی هنر قلم زنی بر روی سنگ کمبود مواد اولیه است. وقتی سرچشمه کار ضعیف باشد، ادامه مسیر هم سخت می‌شود. سنگ باید توسط سنگ تراش‌ها آماده شود، اما تعداد کسانی که این کار را انجام می‌دهند بسیار کم شده است.

بی میلی نسل جوان به کار‌های سخت

وی دلیل دیگر افول این هنر را سختی کار و کاهش تمایل نسل جوان می‌داند. امروزه کمتر کسی حاضر است با سنگ کار کند؛ چراکه این هنر، هم سخت است و هم زمان بر، حال آنکه نسل جوان بیشتر به دنبال کار‌هایی با درآمد سریع و آسان است.

خادم با اشاره به وضعیت این هنر در مشهد می‌گوید: قلم زنی روی سنگ در مشهد امروز مهجور و تا حد زیادی گمنام مانده است. ما نتوانسته‌ایم این شهر را به عنوان مرکزی شناخته شده برای این هنر معرفی کنیم. تعداد هنرمندان فعال در این حوزه بسیار محدود است و حتی شاید به تعداد انگشتان یک دست هم نرسد.

وی درباره میزان تولید آثار توضیح می‌دهد: تولید انبوه در این حوزه ممکن نیست، زیرا تکمیل هر قطعه زمان زیادی می‌برد. بسته به اندازه و نوع کار، ممکن است زمان بسیاری صرف ساخت یک اثر شود؛ به همین دلیل، آثار اغلب به صورت محدود تولید و عرضه می‌شوند و بیشتر جنبه سوغات یا تزیینی دارند.

خادم معتقد است: برای حفظ این هنر، وجود متولی مشخص ضروری است تا هم از هنرمندان حمایت کند و هم آموزش آن را گسترش دهد. من در آموزش هنر قلم زنی بر روی سنگ هیچ دریغی ندارم و همیشه آماده‌ام، اما حفظ یک هنر فقط به عهده یک نفر نیست؛ این کار متولی می‌خواهد تا بتواند آن را زنده نگه دارد.

هنری که هرگز از مُد نمی‌افتد

«سنگ هیچ وقت از مد نمی‌افتد.»؛ این هنرمند پیشکسوت با بیان این نکته، درباره ویژگی‌ها و ارزش‌های این هنر می‌گوید: سنگی که من در هنر قلم زنی به کار می‌برم، خاص و منحصر‌به‌فرد است و در جای دیگر نمونه مشابه آن یافت نمی‌شود. در گذشته، ظروف بیشتر برای رفع نیاز‌های روزمره زندگی استفاده می‌شد، اما امروز پس از گذشت دهه ها، به مثابه یک هنر ارزشمند و میراث فرهنگی شناخته می‌شود.

اکنون این هنر در بازار‌های جهانی و اروپایی، آمریکایی و دیگر کشورها، رقیبی ندارد؛ چراکه ظرفیت ارزآوری آن بسیار چشمگیر است. گاهی یک قطعه سنگ قلم زنی شده، ارزشی به مراتب بیشتر از آثاری بر پایه موادی، چون چرم، نقره یا چوب پیدا می‌کند. اگر این هنر اصیل نتواند از داخل کشور به بازار‌های جهانی راه یابد، فرصتی بزرگ از دست خواهد رفت.

او می‌افزاید: هنر قلم زنی بر روی سنگ یک میراث فرهنگی است که باید به صورت اصولی و با احترام به آن محافظت و عرضه شود. این هنر بر پایه عشق و علاقه استوار است و امیدوارم در پنج سال آینده، در بازار‌های داخلی و خارجی جایگاه واقعی خود را بازیابد.