در همیشه روی یک پاشنه نمی‌چرخد

زندگی همیشه مطابق میل ما پیش نمی‌رود. یک روز جوانی، سلامتی، پول، موقعیت، محبوبیت و آرامش داریم و روز دیگر ممکن است بخشی از همین داشته‌ها را از دست بدهیم. گاهی هم برعکس؛ دوره‌ای سخت و طاقت‌فرسا را پشت سر می‌گذاریم و ناگهان شرایط تغییر می‌کند. حضرت امیرالمؤمنین (ع) در حکمت۱۵۲ نهج‌البلاغه می‌فرمایند: «لِکُلِّ مُقْبِلٍ إِدْبَارٌ، وَ مَا أَدْبَرَ کَأَن لَمْ یَکُن»؛ هر چیزی که روی می‌آورد، روزی پشت خواهد کرد و آنچه پشت کرد، چنان می‌رود که گویی اصلا نبوده است. این جمله کوتاه، یک مهارت مهم برای زندگی به ما یاد می‌دهد: در نعمت، ظرفیت داشته باشیم و در سختی، صبر.

نعمت‌ها را با هویت خودمان اشتباه نگیریم

یکی از اشتباه‌های رایج ما این است که گاهی داشته‌هایمان را با هویت خودمان یکی می‌کنیم. اگر پول داریم، تصور می‌کنیم همیشه ثروتمند خواهیم ماند؛ اگر پست و موقعیتی داریم، خیال می‌کنیم این جایگاه همیشگی است؛ اگر جوان و سالمیم، بیماری و پیری را برای دیگران می‌دانیم. در‌حالی‌که بسیاری از چیز‌هایی که امروز در‌اختیار ماست، «امانت» است، نه «مالکیت دائمی».

جوانی می‌رود، فرزند بزرگ می‌شود، موقعیت شغلی تغییر می‌کند، سرمایه ممکن است کم شود و حتی شهرت و محبوبیت ماندگار نیست؛ بنابراین ظرفیت در نعمت یعنی وقتی زندگی به ما روی آورده است، مغرور نشویم، حق دیگران را فراموش نکنیم و تصور نکنیم شرایط امروز، قانون همیشگی زندگی است.

سختی‌ها هم قرار نیست تا ابد بمانند

روی دیگر این حکمت، امید‌دادن به انسانی است که در سختی قرار گرفته است. کسی که بیمار است، مشکلات اقتصادی دارد، شغلش را از دست داده، درگیر یک اختلاف خانوادگی است یا روز‌های دشواری را می‌گذراند، نباید وضعیت امروز را تمام زندگی خود تصور کند. همان‌طور‌که شب جای خود را به روز می‌دهد و زمستان به بهار می‌رسد، بسیاری از سختی‌های زندگی نیز تغییر می‌کنند.

البته صبر به‌معنای دست‌روی‌دست‌گذاشتن نیست؛ یعنی انسان در‌کنار تلاش، گرفتار ناامیدی و تصمیم‌های عجولانه نشود. گاهی یک تصمیم عجولانه در سخت‌ترین روز زندگی، می‌تواند خسارتی ایجاد کند که سال‌ها باقی بماند. صبر یعنی اجازه ندهیم یک فصل سخت، درباره تمام زندگی ما تصمیم بگیرد.

هنر انسان در هر دو روز است

امیرالمؤمنین (ع) در تعبیری دیگر، دنیا را دارای روز‌هایی متفاوت معرفی می‌کنند؛ روزی به سود انسان است و روزی علیه او. نکته مهم اینجاست که انسان باید در هر دو روز، خودش باقی بماند. اگر روزگار به کاممان بود، ظرفیت داشته باشیم و اگر سخت گرفت، صبر کنیم. پدر و مادری که امروز درآمد خوبی دارند، باید به فکر روز‌های احتمالی سختی باشند.

جوانی که امروز موقعیت اجتماعی خوبی دارد، نباید دیگران را تحقیر کند؛ چون هیچ‌کس نمی‌داند فردا در چه شرایطی خواهد بود. از طرف دیگر، کسی که امروز گرفتار است نیز نباید شخصیت خودش را با وضعیت اقتصادی یا اجتماعی‌اش تعریف کند. شرایط زندگی تغییر می‌کند؛ آنچه باید ثابت بماند، ایمان، اخلاق و شخصیت انسان است.

سرمایه‌ای که از دست نمی‌رود

اگر قرار است به چیزی دل ببندیم، باید سراغ سرمایه‌هایی برویم که با تغییر شرایط دنیا از بین نمی‌روند. پول، زیبایی، قدرت، شهرت و حتی سلامت، همه در معرض تغییرند؛ اما ایمان، اخلاق، تجربه، دانش، محبت و ملکات انسانی می‌توانند در وجود انسان ماندگار شوند.

شاید به همین دلیل است که انسان باید بیش از آنکه نگران حفظ ظاهر زندگی باشد، نگران ساختن درون خودش باشد. ممکن است روزی حساب بانکی کم شود، موقعیت شغلی از دست برود یا توان جسمی کاهش پیدا کند؛ اما اگر انسان در این مسیر صبر، سخاوت، توکل، دانایی و جوانمردی را در خودش ساخته باشد، سرمایه اصلی‌اش همچنان باقی است. هنر زندگی این نیست که همیشه در نعمت بمانیم؛ هنر این است که در نعمت و سختی، خودمان را نبازیم.

یک نسخه ساده برای روز‌های خوب و بد

حکمت‌۱۵۲ نهج‌البلاغه را می‌توان به یک دستور ساده برای زندگی تبدیل کرد: وقتی چیزی به دست آوردی، مغرور نشو؛ وقتی چیزی را از دست دادی، ناامید نشو. اگر روزگار به شما روی آورده است، شکر کنید و برای روز‌های سخت آماده باشید. اگر روزگار پشت کرده است، تلاش کنید، صبر کنید و بدانید این وضعیت نیز می‌تواند تغییر کند.

دنیا فراز و فرود دارد؛ نه شادی‌هایش دائمی است و نه سختی‌هایش. آنچه در این رفت‌وآمد‌ها اهمیت دارد، انسانی است که از دل این فراز و فرود‌ها ساخته می‌شود. پیام کلام امیرالمؤمنین (ع) این است که: نعمت را فرصتی برای شکر و خدمت بدانیم و سختی را فرصتی برای صبر و رشد؛ نه هیچ‌کدام را پایان راه بدانیم و نه هیچ‌کدام را تمام حقیقت زندگی.