نگاه آموزه‌های دینی به سخن‌چینی و آثار مخرب آن | وقتی زبان، ابزار دشمنی با خدا می‌شود

به گزارش شهرآرانیوز؛ زبان در آموزه‌های دینی ما مستعدترین و آماده‌ترین عضو برای انداختن انسان به ورطه گناهانی است که می‌توانند زندگی خانوادگی و اجتماعی انسان را به‌سمت سقوط، فروپاشی و بدبختی ببرند؛ مثل سخن‌چینی که درظاهر درحال بردن و آوردن حرف نزد این و آن است، اما چه‌بسا باعث جنگ، خونریزی و کشته شدن انسان‌های بی‌گناه شود. در ادامه، این پدیده ناپسند و عواقبش را باهم بررسی می‌کنیم.

آفت ارتباطات انسانی

یکی از آفات مهم زبان که از رذایل اخلاقی محسوب می‌شود، سخن‌چینی یا نمامی است. سخن‌چینی به عملی گفته می‌شود که فردی، حرف کسی را که پشت‌سر دیگری گفته است، به وی بازگوید؛ مثلا بگوید فلانی درباره تو چنین‌وچنان گفت یا درباره تو چنین‌وچنان کرد. همچنین به نوع خاصی از افشای سِر و پرده‌دری که همراه بدگویی و دشمنی است، گفته می‌شود. کسی هم که به قصد برهم زدن روابط دوستانه دیگران، سخن هریک را نزد دیگری بازگو می‌کند، سخن‌چین یا نَمام نام دارد. سخن‌چینی معمولا با افشای سر، تهمت، نفاق، حسادت، دروغ و غیبت همراه است.

وای بر سخن‌چینان!

سخن‌چینی به اندازه‌ای در آموزه‌های دینی زشت و ناپسند است که قرآن کریم دربرابر آن موضع صریح گرفته، می‌فرماید: «وَیْلٌ لِکُلِّ هُمَزَه لُمَزَه: وای بر هر عیب‌جوی سخن‌چین!» (همزه، یک) خدای متعال همچنین در آیه۱۲ سوره مبارک قلم در نکوهش سخن‌چینان می‌فرماید: «از کسانی که بسیار عیب‌جو و سخن‌چین هستند، پیروی مکن!» در نگاه قرآن، انسان‌های سخن‌چین، بی‌اصل‌ونسب هستند که این تعبیر، زشتی و بزرگی این گناه را نشان می‌دهد.

دشمن‌ترین افراد نزد خدا، سخن‌چینان‌اند

ائمه اطهار (ع) در روایات به‌شدت سخن‌چینی را نهی و برای آن، آثار و عواقب منفی بسیار بیان می‌کنند. حضرت امیرالمؤمنین علی (ع) می‌فرمایند: «بدترین شما کسانی هستند که سخن‌چینی می‌کنند و میان دوستان، جدایی می‌افکنند و دنبال عیوب افراد پاکدامن می‌روند.» (کافی، ج۲، ص۳۶۹)

از پیامبر (ص) روایت شده است که فرمودند: «دشمن‌ترین شما نزد خدا کسانی هستند که برای سخن‌چینی بین دوستان، کوشش می‌کنند و جمعیت‌های متشکل را پراکنده می‌سازند و کارشان، تفرقه‌افکنی میان انجمن‌ها و عیب‌جویی از پاکان و نیکان است.» (مستدرک‌الوسائل، ج۹، ص۱۵۰) آن حضرت همچنین برای نشان دادن شدت زشتی این عمل می‌فرمایند: «دشمن‌ترین شما نزد خدا، سخن‌چینان‌اند.»

سخن‌چینی، حرام است و مجازات تعزیر دارد

فقه نیز موضع صریحی دربرابر سخن‌چینی دارد و آن را از گناهان کبیره و حرام می‌داند؛ دیلمی در «ارشادالقلوب»، گناه آن را از گناه غیبت بزرگ‌تر شمرده است. از نظر فقهای شیعه، کسب مال به‌وسیله سخن‌چینی حرام است و همچنین اگر کسی به دیگری نسبت سخن‌چینی دهد، حکم او تعزیر است. علامه‌حلی می‌گوید نباید فرد سخن‌چین را به جنگ برد و از غنایم جنگی چیزی به او داد. این همه تأکید به‌دلیل آثار منفی و عواقب بدی است که با سخن‌چینی گریبا‌ن‌گیر فرد، خانواده و جامعه می‌شود.

خدا دعای سخن‌چین را اجابت نمی‌کند

یکی از آثار منفی سخن‌چینی و حرف بردن و آوردن با نیت دو‌به‌هم زنی و تفرقه بین دیگران، اجابت نشدن دعاست. بسیار می‌شنویم که این همه دعایی که می‌کنیم، چرا مستجاب نمی‌شود؟ چرا ما به آنچه از خدا می‌خواهیم، نمی‌رسیم؟ غافل از آنکه گناهانی مثل سخن‌چینی که برای برخی عادت شده، سد محکم اجابت است. نقل شده است بنی‌اسرائیل دچار قحطی شدند.

حضرت موسی (ع) چندین‌بار از خدا تقاضای باران کرد. خدا به وی وحی کرد: «درمیان شما سخن‌چینی است که تا زمانی که بر سخن‌چینی خود اصرار کند، پاسخ شما را نمی‌دهم.» موسی (ع) پرسید: «خدایا! او کیست تا از میان خود اخراجش کنیم؟» فرمود: «ای موسی! من خود، شما را از سخن‌چینی برحذر می‌دارم؛ چگونه راز او را برملا سازم؟» آنان به‌صورت جمعی توبه کردند و خدا برایشان باران فرستاد. (بحارالانوار، ج۷۲، ص۲۶۸)

باعث کینه و دشمنی است

اگرچه صلح و صفا از ارکان یک جامعه مطلوب است و پیوند میان انسان‌ها را محکم‌تر می‌کند، درمقابل، سخن‌چینی موجب احساس کینه و دشمنی بین افراد و فراتر از آن، گاه بین افراد یک فامیل یا جامعه می‌شود. از امیرالمؤمنین علی (ع) روایت شده است: «از سخن‌چینی بپرهیزید؛ زیرا بذر کینه را می‌افشاند و بین خدا و مردم، فاصله می‌اندازد.»

چه‌بسیار ارتباط‌های صمیمانه که با سخن‌چینی به دشمنی ختم شده و چه‌بسیار آتش‌های دشمنی و کینه که با این عمل زشت و حرام، شعله‌ور شده و خرمن ارتباطات مثبت را سوزانده و خاکستر کرده است. خوب است قبل از بدگویی و حرف بردن و آوردن، به پل‌هایی که خراب می‌شود، فکر کنیم.

با سخن‌چین، همراهی نکنیم

یکی از راه‌های برخورد و کمک به درمان سخن‌چینی، آن است که به شخص سخن‌چین روی خوش نشان ندهیم، بلکه با او چنان برخورد کنیم که به خود اجازه ندهد حرف دیگران را پیش ما نقل کند؛ وگرنه شریک جرم او شده و در این کار تشویقش کرده‌ایم. سخن‌چین همان‌طور که سخن دیگران را نزد ما افشا می‌کند، سخن ما را نیز پیش دیگران برملا خواهد کرد. امام‌علی (ع) فرمودند: «کسی که سخن دیگران را نزد تو می‌آورد (یقینا) سخن تو را نزد دیگران می‌برد.» (الاحتجاج)

برگرفته از کتاب «ادب فنای مقربان»، آیت‌الله جوادی‌آملی