گفت وگو با هنرمندان مشهدی حوزه تصویر و پویانمایی | شاهنامه در هنر تصویر همچنان غریب است

به گزارش شهرآرانیوز؛ شاهنامه فردوسی فراتر از یک متن ادبی، گنجینه‌ای سرشار برای هنر‌های تصویری و نمایشی است. جهان اسطوره‌ای، قهرمانان برجسته، نبردها، تراژدی‌ها و آیین‌های ایرانی در این اثر، ظرفیت بالایی برای تبدیل شدن به فیلم، سریال، پویانمایی، تئاتر، نقاشی، تصویرسازی و خوش نویسی دارد. 

بااین حال، سهم شاهنامه در سینما و تلویزیون بسیار اندک است و فاصله‌ای آشکار میان عظمت این میراث و بازنمایی تصویری آن دیده می‌شود؛ درحالی که دیگر کشور‌ها با تکیه بر حماسه‌های خود، آثار متنوع و اثرگذاری ساخته‌اند. بازآفرینی شاهنامه با زبان هنر و رسانه‌های امروز، هم راهی برای ارتباط نسل جدید با فردوسی است و هم امکانی برای معرفی هویت فرهنگی ایران به مخاطبان جهانی.

در این گزارش شهرآرا، با هنرمندان مشهدی درباره ظرفیت‌های به تصویرکشیدن شاهنامه و همچنین ظرفیت‌های هنر پویانمایی و هوش مصنوعی به گفت‌و‌گو نشستیم که در ادامه می‌خوانید.

پویانمایی، کلید پیوند نسل امروز با حکمت فردوسی

سیدعلی موسوی نژاد، کارگردان مشهدی که با اثر «ایلیا درجستجوی قهرمان» شناخته می‌شود، معتقد است: در حوزه معرفی حکمت‌های فردوسی به نسل جدید، دچار یک غفلت بزرگ شده‌ایم. متاسفانه به جز یکی دو مورد معدود، کار‌هایی که انجام شده در سطحی نبودند که بتوانند به معرفی واقعی شاهنامه و افکار حکمت آموز حکیم ابوالقاسم فردوسی کمک کنند.

هرچند ممکن است برخی از این آثار از لحاظ تکنیکی و فنی در سطح بالایی باشند و حتی در محافل بین المللی مانند اسکار دیده شوند، اما در جذب مخاطب اصلی که خانواده و کودکان هستند، موفق عمل نکرده‌اند. بار‌ها شاهد بوده‌ایم که خانواده‌ها برای دیدن پویانمایی با موضوع شاهنامه به سینما می‌روند، اما کودکان در میانه کار خسته شده و تمایلی به ادامه تماشای آن ندارند. این نشان می‌دهد که ما مخاطب شناسی را در این حوزه گم کرده‌ایم.

جذابیت، حلقه مفقوده در روایت داستان‌های شاهنامه

کارگردان مشهدی با تأکید بر اینکه پویانمایی در ذهن جامعه با مخاطب کودک و نوجوان گره خورده است، تصریح کرد: اگر می‌خواهیم برای این گروه سنی کار کنیم، باید محتوا را متناسب سازی کنیم. جذابیت، حلقه مفقوده ما در روایت داستان‌های شاهنامه است. ما صرفا به روایت خود داستان بسنده می‌کنیم، در حالی که برای رقابت با پویانمایی‌های روز جهان، باید محتوا را به روز و پر زرق و برق ارائه دهیم؛ همان کاری که هالیوود با ساده‌ترین افسانه‌ها انجام می‌دهد تا مخاطب را مشتاق نگه دارد.

نیاز است مرکزی تخصصی برای تولید فیلمنامه‌های اقتباسی از شاهنامه با رویکرد جذابیت بصری و دراماتیک تأسیس شود. ما تولیدکنندگان و متخصصان فنی بسیار خوبی داریم، اما در بخش محتوا و تبدیل آن به یک ساختار جذاب برای نوجوان امروز، ضعف داریم.

موسوی نژاد به پروژه جدیدش اشاره کرد و گفت: در جریان نگارش فیلم نامه سینمایی «معمای یاسین»، دغدغه‌ام برای ورود به دنیای شاهنامه جدی‌تر شد. ما در این اثر سعی کردیم از شاهنامه کمک بگیریم و به معادل سازی برای کودک و نوجوان امروز بپردازیم. هدف ما این است که نوجوان امروز احساس نکند شاهنامه صرفا افسانه‌ای متعلق به گذشتگان است؛ بلکه درک کند که ماجرا‌ها و درس‌های شاهنامه همین الان در زندگی و پیرامون ما در حال رخ دادن است. تلاش کردیم این پیوند را در «معمای یاسین» ایجاد کنیم که امیدوارم پس از تولید، مورد استقبال مخاطبان قرار بگیرد.

پیچیدگی مخاطب شناسی و الگو‌های مغفول مانده جذابیت

موسوی نژاد در ادامه بررسی ظرفیت‌های شاهنامه در صنعت پویانمایی، به چالش مخاطب شناسی اشاره کرد و گفت: وقتی از جذابیت صحبت می‌کنیم، نخستین پرسش این است که مخاطب ما کیست؟ مخاطب عام طیف پیچیده‌ای از کودک و نوجوان تا بزرگ سال را شامل می‌شود و هر گروه نیاز‌ها و علایق متفاوتی دارد.

اگر مخاطب هدف را کودک و نوجوان قرار دهیم، الگو‌های مشخصی برای ایجاد جذابیت وجود دارد که متأسفانه در کشور ما کمتر به آن‌ها توجه می‌شود. بخشی از این مسئله به محدودیت‌های شدید بودجه بازمی گردد. تولیدکننده به دلیل کمبود منابع مالی نمی‌تواند در ریتم، ضرب آهنگ، کنش‌ها و اکشن‌های بصری دست باز داشته باشد؛ در نتیجه خروجی کار توان رقابت با پویانمایی‌های پرهزینه و جذاب جهانی را ندارد.

فیلم نامه؛ شالوده اصلی خلق جذابیت و انتخاب ژانر درست

این کارگردان پویانمایی با تأکید بر نقش کلیدی متن در موفقیت یک اثر هنری گفت: بخش مهمی از جذابیت، بدون وابستگی صرف به بودجه، در مرحله فیلم نامه و توسط نویسنده خلق می‌شود. فیلم نامه نویس خالق اولیه اثر است و اگر در کار خود خبره باشد، می‌تواند حتی با امکانات موجود، اثری پرتعلیق و جذاب بنویسد. اگر متن خوب نباشد، بهترین پروداکشن و امکانات فنی نیز نمی‌تواند کار را نجات دهد.

موسوی نژاد بر ضرورت هوشمندی در انتخاب ژانر برای نسل جدید تأکید کرد و افزود: امروزه ژانر‌های معمایی، فانتزی و اکشن بیشترین جذابیت و بیننده را در میان کودکان و نوجوانان دارند؛ اما متأسفانه در تولیدات داخلی اغلب به سراغ ژانر‌هایی می‌رویم که ارتباط برقرار کردن با آن‌ها برای مخاطب امروز دشوار است.

ساخت یک اثر شاخص به جای ده‌ها کار متوسط

کارگردان پویانمایی «ایلیا در جستجوی قهرمان» با اشاره به لزوم تغییر سیاست‌های تولید در عرصه فرهنگ گفت: به جای ساخت ده‌ها اثر ضعیف یا متوسط که دیده نمی‌شوند، باید بودجه و انرژی کشور را روی ساخت یک یا دو اثر شاخص و درجه یک متمرکز کنیم؛ کار‌هایی که مخاطب دوست داشته باشد آن‌ها را بار‌ها و بار‌ها به تماشا بنشیند. تا زمانی که بر تولید آثار شاخص متمرکز نشویم، نمی‌توانیم در میان هزاران شبکه و رسانه فعال در سطح جهان، صدای خود را به گوش مخاطبان برسانیم.

موسوی نژاد با اشاره به جایگاه مشهد و خراسان به عنوان خاستگاه شاهنامه افزود: در مشهد کار‌های ارزشمندی در سطوح منطقه‌ای انجام شده است؛ از جمله تصویرسازی داستان‌های شاهنامه در قالب کتاب‌های کمیک بوک و بازی که توسط هنرمندانی، چون سیدمصطفی حسینی تولید شد. اما معتقدم ما باید بسیار فراتر از این اقدامات منطقه‌ای گام برداریم. چگونه در عرصه‌های دفاعی و موشکی به توان تولید محصولات نقطه زن و درجه یک جهانی رسیده‌ایم؟

در حوزه فرهنگ و پویانمایی باید با همین استاندارد عمل کنیم. ساخت آثار درجه یک بین المللی نیازمند بودجه ریزی و نگاه ملی است و مجموعه‌هایی نظیر آستان قدس رضوی و نهاد‌های ملی باید در قالب جلسات هماهنگی، بستر سرمایه گذاری برای این پروژه‌های فاخر را فراهم کنند.

مطالبه از نهاد‌های متولی برای تحول در تولید محتوا

این فیلم نامه نویس و کارگردان مشهدی با ابراز امیدواری برای شکل گیری اتاق‌های فکر کارآمد در نهاد‌های فرهنگی بیان کرد: امیدوارم مجموعه‌های تصمیم گیر و سیاست گذار مانند بنیاد سینمایی فارابی، مرکز گسترش سینمای مستند و تجربی، حوزه هنری، سازمان سینمایی و صداوسیما اهتمام جدی تری به ارتقای کیفی آثار داشته باشند تا بتوانیم داستان‌ها و حکمت‌های شاهنامه را در قالب پویانمایی‌هایی درجه یک و شایسته به ایران و جهان عرضه کنیم.

تجربه‌ای تازه در سینمای هوش مصنوعی

عباس لاجوردی، کارگردان فیلم سینمایی «مولا» که اولین فیلم بلندی است که با بهره گیری از هوش مصنوعی ساخته شده، با اشاره به ظرفیت‌های این فناوری در تولید آثار تاریخی و اسطوره‌ای، گفت: داستان‌های شاهنامه از جمله حوزه‌هایی هستند که هنوز کمتر به آن‌ها پرداخته شده و می‌توانند بستر مناسبی برای تجربه‌های تازه در سینما و پویانمایی باشند.

وی با بیان اینکه پیش‌تر تجربه ساخت اثر بلند را داشته، استفاده از هوش مصنوعی در تولید «مولا» را تجربه‌ای موفق توصیف کرد و افزود: این دانش نوین، ظرفیت‌های تازه‌ای برای روایت داستان‌های کهن فراهم کرده است؛ ظرفیت‌هایی که اگر درست شناخته و استفاده شوند، می‌توانند به تولید آثار متفاوت و اثرگذار منجر شوند.

این کارگردان با تأکید بر اینکه داستان‌های شاهنامه هنوز در سینما و به ویژه در حوزه هوش مصنوعی کمتر مورد توجه قرار گرفته‌اند، گفت این موضوع می‌تواند به یکی از دغدغه‌های جدی فیلم سازان و هنرمندان تبدیل شود. مشهد با توجه به پیشینه فرهنگی و هنری خود، می‌تواند در این مسیر نقش پررنگ تری ایفا کند.

دشواری‌های ساخت آثار تاریخی با هوش مصنوعی

کارگردان فیلم «مولا» درباره چالش‌های تولید آثار تاریخی با هوش مصنوعی توضیح داد: این فناوری در روایت تاریخ معاصر، به دلیل وجود داده‌های فراوان، عملکرد ساده تری دارد؛ اما هرچه به گذشته‌های دورتر و عناصر ناشناخته‌تر نزدیک می‌شویم، کار دشوارتر می‌شود. او مثال زد که اگر به هوش مصنوعی «ماشین ۲۰۶» داده شود، آن را بهتر می‌شناسد، اما درباره ابزار‌ها و فضا‌های تاریخی مانند گاری یا زیست جهان باستانی، نیاز به آموزش و داده پردازی دقیق تری وجود دارد.

لاجوردی تأکید کرد که در تولید آثار تاریخی با هوش مصنوعی، احتمال خطا بیشتر و زمان تولید طولانی‌تر است و همین مسئله نشان می‌دهد این حوزه هنوز در آغاز راه قرار دارد. حتی در تیزر‌های کوتاه جهانی و معروف هم می‌توان خطا‌های متعدد مشاهده کرد؛ خطا‌هایی که تنها با شناخت، تجربه و تسلط بر فوت وفن‌های این حوزه قابل کاهش است.

فرصتی برای روایت‌های ایرانی

وی با تأکید براینکه هوش مصنوعی مسیر آسانی نیست، بیان کرد: اگر این حوزه ساده بود، ایران و جهان با چنین حجم گسترده‌ای از تجربه‌های تازه روبه رو نمی‌شدند. برای ورود جدی به این عرصه باید آن را شناخت، آزمون و خطا کرد و با صبر و دقت، از ظرفیت آن برای بازآفرینی روایت‌های ایرانی، به ویژه داستان‌های شاهنامه، بهره گرفت.

داستان‌های شاهنامه در سینمای هوش مصنوعی بکر باقی مانده است

لاجوردی درباره چرایی دغدغه ساخت آثار شاهنامه‌ای اظهار کرد: داستان‌های شاهنامه گنجینه‌ای است که هنوز در سینمای هوش مصنوعی بکر باقی مانده است. مشهد و هنرمندان آن ظرفیت بالایی برای ورود به این حوزه دارند. با این حال، به تیم‌های جوان توصیه می‌کنم ابتدا روی داستان‌های معاصر تمرکز کنند. اگر قرار است کاری در حوزه شاهنامه و تاریخ انجام شود، باید توسط متخصصانی صورت بگیرد که این مسیر را آزموده و از سد خطا‌های تولید عبور کرده‌اند.

ضرورت خودکفایی در فناوری‌های نوین سینمایی

کارگردان فیلم «مولا»، نگاه به هوش مصنوعی در سینما را با دستاورد‌های علمی کشور مقایسه کرد و گفت: همان طور که در بحث هسته‌ای با تکیه بر دانش بومی و نخبگانی، چون شهید علی محمدی توانستیم به موفقیت برسیم، در حوزه فناوری‌های نوین سینمایی باید به همین سمت حرکت کنیم.

ما در گروه خود نشان دادیم که می‌توان با هزینه کمتر و کیفیت بالاتر، پرچم دار این فناوری در دنیا بود. هوش مصنوعی مسیر آسانی نیست و نیازمند صبوری، رصد مداوم پیشرفت‌های هفتگی این فناوری و تسلط کامل بر فوت وفن‌های تولید است.