احتمال بارش‌های سیل آسا در پاییز ۱۴۰۵ | آزمون دشوار برای پاییز پربار

به گزارش شهرآرانیوز؛ «پاییز امسال با موجی پربارش در راه است.» لابه لای پیام‌ها و اخبار با موضوعات مختلف، این عبارت چندکلمه‌ای گم می‌شود. خدا کند باران همیشه قشنگ باشد؛ شبیه اسمش! نخواهد یک روز و یک جا کسی را غافلگیر کند و جان عزیزی را بگیرد. اما طبیعت همیشه زنده است و اگر دلش بخواهد، می‌تواند همه چیز را درهم بشکند.

باران اگر بخواهد، غافلگیرمان می‌کند. بار‌ها و بار‌ها نشانمان داده است. منطقه به منطقه را درنوردیده و طغیان رودخانه‌ها را به چشم مان آورده و افسوس را برایمان، باقی گذاشته است؛ مثل همان اردیبهشت۱۴۰۳ که قطره قطره‌های باران در مشهد، سیل شد و جان عزیز همشهر‌ی هایمان را گرفت.

حالا به بهانه هشدار‌های اخیر هواشناسی استان از احتمال باران‌های سیل آسا در پاییز پیش رو، سراغ آن‌هایی رفته‌ایم که نقشی در مدیریت بحران دارند تا ببینیم چقدر فکر بحران احتمالی پاییز را کرده‌اند.

پیش بینی سیل در بازه‌ای کوتاه انجام می‌شود

احد وظیفه، رئیس مرکز ملی اقلیم و مدیریت بحران خشک سالی سازمان هواشناسی، همان اول کلام تأکید می‌کند: سیل برخلاف خشک سالی، پدیده‌ای نیست که بتوان وقوع آن را از چند ماه قبل و برای نقطه‌ای مشخص، پیش بینی کرد. او می‌گوید: این پدیده حاصل کنش چند عامل جوی و محیطی است و نمی‌توان با یک شاخص یا یک نقشه ساده، درباره اش اظهارنظر کرد. پیش بینی سیلاب معمولا در بازه‌های کوتاه مدت انجام می‌شود و در بسیاری از مواقع، حتی پیش بینی دقیق آن ۲۴ساعت پیش از وقوع نیز دشوار است.

این مسئول اشاره‌ای کوتاه به رخداد ال نینو می‌کند و ادامه می‌دهد: این پدیده می‌تواند بر الگوی بارش کشور اثر بگذارد، اما نباید آن را به معنای وقوع قطعی سیلاب در همه مناطق دانست. براساس تحلیل‌های اقلیمی، بیشترین هم بستگی بارشی با ال نینو، معمولا در جنوب غرب کشور دیده می‌شود؛ استان‌های خراسان معمولا کمترین تأثیر مستقیم را از رخداد‌های ال نینو و لانینا دریافت می‌کنند، اما برآورد کلی این است که بارش کشور در فصل‌های آینده، به ویژه پاییز و زمستان، در محدوده نرمال یا بیش از نرمال قرار گیرد. با این حال، این ارزیابی به هیچ وجه به معنای پیش بینی قطعی سیلاب در شهر یا استانی مشخصی نیست.

رئیس مرکز ملی اقلیم و مدیریت بحران خشک سالی سازمان هواشناسی ادامه می‌دهد: بارش‌های نیمه شرقی کشور و خراسان، با بارش افغانستان در ارتباط است و احتمال بیشتر از نرمال بودن آن می‌رود. وظیفه، هشدار هواشناسی را تنها یکی از حلقه‌های مدیریت سیلاب می‌داند و می‌گوید: قبل از آن باید اقداماتی مانند لایروبی نهر‌ها و کانال‌هایی را که با پسماند مسدود شده‌اند، در دستورکار قرار داد. همچنین باید وضعیت بستر رودخانه‌ها و مسیل‌هایی که در آن‌ها ساخت وساز، تصرف یا دست درازی رخ داده است، بررسی شود.

او همان نکته همیشگی را گوشزد می‌کند که هرجا مسیر طبیعی رودخانه یا مسیل مخدوش شده باشد، احتمال خسارت افزایش می‌یابد. از این منظر، همه خسارت‌های سیلاب را نمی‌توان به بارش و عملکرد سامانه‌های جوی نسبت داد. ساخت وساز در حریم رودخانه، انسداد مسیر آب و تغییر کاربری بستر‌های طبیعی، از عوامل ثانویه‌ای هستند که می‌توانند یک بارش شدید را به بحران تبدیل کنند. 

وظیفه تأکید می‌کند: مدل‌های پیش بینی هواشناسی به صورت روزانه و براساس داده‌های جدید مشاهده‌ای ارائه می‌شوند. هرچه به زمان وقوع سامانه بارشی نزدیک‌تر شویم، تصویر دقیق تری از شدت، مسیر و محدوده اثرگذاری آن به دست می‌آید، با این حال در مناطقی که سابقه سیلاب دارند، استفاده از سیل بند‌های موقت، پاک سازی مسیر‌های عبور آب و آماده باش دستگاه‌های اجرایی، باید پیش از رسیدن سامانه بارشی انجام شود.

آسیب شناسی حوادث گذشته

مکالمه با بابائیان به پایان نرسیده است که این پرسش پرتکرار دوباره به ذهن می‌رسد: آیا فهرست و نقشه نقاط سیل خیز و مستعد آب گرفتگی در مشهد به صورت دقیق، شناسایی و استخراج شده یا همچنان مدیریت بحران در مرحله واکنش به حادثه، باقی مانده است؟

سیدمسعود یاوری، مدیرکل مدیریت بحران استان، پاسخمان را می‌دهد: «همه نقاط آب گرفتگی و سیل خیز در شهر مشهد را مناطق شهرداری، با محوریت حوزه‌های خدمات شهری و فنی وعمران، به منظور برنامه ریزی و رفع مشکلات، شناسایی کرده و براساس اهمیت و امکان رفع، در دستورکار قرار گرفته است.»

یاوری می‌گوید: برنامه استانی پیشگیری و کاهش خطر، تهیه شده و برنامه استانی آمادگی و مقابله نیز در حال تهیه است. همچنین شیوه نامه‌های مقابله با حوادث مختلف طبیعی مانند سیل، زلزله، آتش سوزی‌های گسترده و... آماده و به همه دستگاه‌های اجرایی و فرمانداران شهرستان‌ها ابلاغ شده است.

او پشت بندش اعلام می‌کند: برنامه ریزی به منظور توزیع تجهیزات و امکانات مرتبط در سطح مناطق شهرداری، توسعه تجهیزات و تأمین آن‌ها در دستورکار قرار دارد که بخشی از آن، تأمین شده است و مابقی را شهرداری‌ها براساس تأمین اعتبارات و نقدینگی، تکمیل می‌کنند. همچنین براساس آسیب شناسی گذشته، پس از اعلام هشدار، همه تجهیزات در سطح شهر و به ویژه نقاط حادثه خیز، مستقر می‌شود.

اما این توضیحات خود یک پرسش تازه ایجاد می‌کند: «اگر حادثه‌ای فراتر از ظرفیت‌های معمول رخ دهد، آیا شهر به اندازه کافی تاب آور است؟»

یاوری اعتراف روشنی می‌کند به اینکه مدیریت بحران، فقط به تجهیزات و بخش نامه خلاصه نمی‌شود، بلکه به هم افزایی نهادی، انضباط شهری، پیشگیری جدی و تصمیم گیری به موقع نیاز دارد.

مدیرکل مدیریت بحران استان درحالی از استقرار تجهیزات در زمان هشدار سخن می‌گوید که شهروندان مشهدی، خاطرات خوبی از آب گرفتگی‌های غافلگیرکننده در تقاطع‌های غیرهم سطح ندارند.

او می‌گوید: تمام مسیل‌های داخل شهر‌ها به صورت مستمر، بررسی و ارزیابی تخصصی توسط حوزه‌های مرتبط شهرداری‌ها انجام می‌شود و در همه تقاطع‌های غیرهم سطح که امکان آب گرفتگی دارند و همچنین مسیل‌های اصلی داخل شهر، در زمان صدور هشدار، علاوه بر آماده به کار بودن زیرساخت‌های مرتبط و ثابت، تجهیزات سیار و نیروی لازم مستقر می‌شود.

مدیرکل مدیریت بحران استان، در جمع بندی آسیب شناسی حوادث گذشته، چند محور اصلی را به عنوان منشأ آسیب مطرح می‌کند: نخست، هشدار‌های هواشناسی که در برخی مواقع با دقت و سرعت لازم به اقدامات اجرایی میدانی منجر نشده‌اند؛ نبود هماهنگی دستگاه‌های مرتبط در زمان بروز بحران، همچنین تصرفات غیرمجاز و انسداد مسیر‌های طبیعی عبور سیلاب توسط برخی اشخاص و نهاد‌های حقوقی و بعد هم ساخت وساز‌های غیرمجاز و ناایمن ساختمانی که عملا دامنه آسیب پذیری شهر را افزایش داده‌اند.

واقعیت آن است که در چنین حوادثی، مسئولیت تنها متوجه یک دستگاه نیست، اما همین نکته نباید به پوششی برای فرار از پاسخگویی تبدیل شود. اگر هشدار هواشناسی صادر می‌شود، چرا به اقدامی مؤثر منجر نمی‌شود؟ چرا هماهنگی بین دستگاه‌ها در لحظه بحران رخ نمی‌دهد؟ چرا مسیر‌های طبیعی سیلاب به واسطه تصرفات غیرمجاز، مسدود می‌شود و چرا ساخت وساز‌های ناایمن همچنان ادامه دارد و...

امدادرسانی، شبکه‌ای و تیمی است

مصطفی ذاکر، معاون امدادونجات جمعیت هلال احمر خراسان رضوی، هم آخرین وضعیت آمادگی این جمعیت را تشریح می‌کند.

او توضیح می‌دهد: با توجه به هشدار‌ها درباره احتمال بارش‌های ناگهانی و جاری شدن سیل در پاییز امسال نسبت به سال‌های گذشته، هشدار‌های لازم به تمام شعب هلال احمر در شهرستان‌ها ابلاغ شده است؛ البته به همین اندازه اکتفا نشده و دوره‌های بازآموزی تخصصی برای تیم‌های امدادونجات در سیلاب برگزار شده و با صدور بخشنامه‌ای، دستور بررسی دقیق، سرویس و آماده به کاری تمامی تجهیزات ازجمله موتورپمپ‌ها و کف کش‌ها به شعب، داده شده است.

او از اعلام آمادگی بروبچه‌های هلال احمر برای مقابله با آب گرفتگی خبر می‌دهد و اعلام می‌کند: مقابله با سیلاب، فرایندی کاملا شبکه‌ای و تیمی است؛ علاوه بر این حوزه اصلی عملیات این مجموعه، بیشتر معطوف به مناطق روستایی، نجات جان افراد، ارزیابی خسارات و تأمین اسکان اضطراری است. این تصور که هلال احمر متولی تخلیه آب از خانه باغ‌ها و ویلاهاست، نادرست است؛ هر دستگاهی در حوزه اختیارات خود مسئولیت دارد و ما نیز درکنار سازمان همیاری ها، دهیاری‌ها و سایر متولیان خدمات رسانی می‌کنیم.

او توضیح می‌دهد: بیشترین چالش ما مربوط به روستاهاست؛ جایی که آب وارد منازل روستاییان می‌شود. در این موارد، تیم‌های ارزیاب هلال احمر بلافاصله اعزام می‌شوند، نیازسنجی صورت می‌گیرد و اقلام زیستی و امدادی لازم فورا از مرکز فرستاده می‌شود. ما تجهیزات لازم برای اسکان اضطراری را دراختیار داریم و در فاز پاسخ و مقابله با بحران به صورت کمیته‌ای عمل می‌کنیم.

ذاکر اضافه می‌کند: باید درباره آمادگی خانواده‌ها در روستا‌ها و مناطق ییلاقی کار رسانه‌ای شود؛ بستر‌هایی با قدمت چندین هزارساله که مسیر طبیعی گذر سیلاب هستند و اساسا نباید در آنجا ساخت وسازی صورت می‌گرفت. متأسفانه شاهدیم در مناطقی مانند زشک، جاغرق و سایر ییلاقات، خانه باغ‌ها و سازه‌هایی در حریم و بستر رودخانه‌ها احداث شده‌اند؛ دستگاه‌های نظارتی و شرکت آب منطقه‌ای باید برای حفاظت از حریم رودخانه ها، جلوگیری از تعرض به بستر مسیل‌ها و لایروبی دوره‌ای آن‌ها اقدام کنند. اگر بستر رودخانه‌ها به موقع لایروبی و مسیر‌های هدایت آب باز شود، با وجود بارش‌های شدید، حجم خسارات جانی و مالی به حداقل ممکن خواهد رسید.

احتمال رواناب‌های جدی

دکتر ایمان بابائیان، مدیرگروه پژوهشی مدل سازی و پیش آگاهی اقلیمی پژوهشکده اقلیم شناسی، نیز صحبتش را با این اشاره کوتاه شروع می‌کند: «در بخش علمی، مدل‌های اقلیمی را بادقت بررسی می‌کنیم. خروجی این مدل‌ها صریح است؛ بارش‌ها امسال بیش از نرمال خواهد بود و پتانسیل رواناب‌ها جدی است. ما این داده‌های پردازش شده را دراختیار دستگاه‌های متولی قرار می‌دهیم. این نقطه پایان وظیفه علمی ماست.»

او ادامه می‌دهد: ما خروجی‌های علمی را ارائه می‌دهیم و هشدار‌ها را به دستگاه‌های مختلف ابلاغ می‌کنیم. اما واقعیت این است که بخشی از زیرساخت‌ها و آمادگی‌ها به اختیارات و بودجه خود استان‌ها برمی گردد و نباید تقصیر را گردن مدل‌های اقلیمی یا سازمان هواشناسی انداخت، با این حال باخبر هستم که شهرداری‌ها همواره درباره این موضوع جلساتی برگزار می‌کنند، سازمان مدیریت بحران استانداری‌ها هم پای کار می‌آیند، اما آیا این جلسات به اصلاح زیرساخت‌های فرسوده، لایروبی‌های به موقع و مدیریت اصولی حریم رودخانه‌ها ختم می‌شود؟

آموزش به تنهایی کافی نیست

این پرسش ها، فقط بازخوانی گذشته نیست، بلکه معیاری برای سنجش آمادگی امروز شهری است که هر بار با نخستین بارش جدی، بخشی از زیرساخت هایش در معرض آزمون قرار می‌گیرد. به ویژه در کلان شهری مانند مشهد که با رشد سریع کالبدی، افزایش سطوح نفوذناپذیر، تغییر الگوی بارش و گره‌های مزمن زهکشی روبه روست، این سؤال جدی‌تر مطرح می‌شود که آیا مدیریت شهری و دستگاه‌های امدادی، از تجربه‌های قبلی واقعا درس گرفته‌اند یا همچنان فقط با وقوع بحران به فکر تجهیز و هماهنگی می‌افتند؟

در این میان آتشپاد امیر حسامی، مدیرعامل سازمان آتش نشانی و خدمات ایمنی مشهد، اعلام می‌کند: آتش نشانی برای مقابله با سیلاب و آب گرفتگی، از توان تخصصی و تجهیزات قابل توجهی برخوردار است. او درباره برنامه سازمان در زمان وقوع حادثه می‌گوید: برای عملیات‌های نجات در سیلاب، چهار قایق بادی، جلیقه و کلاه نجات مخصوص سیلاب و تجهیزات تخصصی غواصی ازجمله وت سوت، طناب و سایر ادوات موردنیاز را دراختیار داریم؛ همچنین دو ایستگاه تخصصی غواصی و نجات از سیلاب به صورت ویژه برای این مأموریت‌ها فعال‌اند و نیرو‌های آموزش دیده در آن‌ها مستقر هستند. 

مدیرعامل سازمان آتش نشانی مشهد می‌گوید: در صورت وقوع سیلاب در چند نقطه شهر، اولویت اعزام با ایستگاه های۵۵ و ۶ خواهد بود و با توجه به گستردگی حادثه و حجم سیلاب، عملیات اولویت بندی انجام می‌شود. او یادآوری می‌کند: تمامی ایستگاه‌های آتش نشانی نیز قابلیت اعزام و اجرای عملیات آب کشی و تخلیه آب را دارند؛ به گونه‌ای که برای آب گرفتگی‌های جزئی از موتورپمپ‌های سبک و کف کش و برای سیلاب‌های سنگین تر، از موتورپمپ‌های لجن کش (واریسکو) استفاده خواهد شد. 

مسئولان آتش نشانی بر آموزش، به عنوان رکن اصلی آمادگی تأکید می‌کنند. حسامی یادآوری می‌کند: دوره‌های تخصصی نجات از سیلاب، به طور مستمر برگزار می‌شود تا سطح آمادگی نیرو‌ها ارتقا یابد. با این حال، تجربه سیلاب‌های قبلی نشان داده است که آموزش نیروها، هرچند ضروری است، به تنهایی کافی نیست؛ مگر آنکه با اصلاح مسیر‌های آب، لایروبی مستمر، رفع انسدادها، ایمن سازی زیرگذر‌ها و هماهنگی واقعی میان دستگاه‌ها همراه شود.

استقرار تجهیزات شهرداری در مناطق مختلف

با صدور هشدار‌های هواشناسی مبنی بر احتمال بارش‌های شدید و ناگهانی و وقوع رواناب در پاییز پیش رو، آمادگی دستگاه‌های متولی بیش از پیش زیر ذره بین قرار گرفته است.

احسان نجاری مقدم، مدیرکل هماهنگی و نظارت بر خدمات شهری شهرداری مشهد، کوتاه و خلاصه گزارش عملکرد می‌دهد: «بیش از ۱۳۰دستگاه از انواع تانکرها، ماشین آلات تخصصی و پمپ‌های خودمکش به همراه پنجاه اکیپ عملیاتی که به پمپ‌های سیار، راه بند و سایر تجهیزات موردنیاز مجهز شده‌اند، در نقاط حساس شهر مستقر خواهند شد.»

به گفته او، این آرایش نظامی گونه دربرابر بارش، متغیر است و براساس «سابقه تجمع آب» در مناطق مختلف چیدمان می‌شود.