«تواضع»؛ درس مهم و راهبردی در سیره نورانی امام‌ رضا(ع)

به گزارش شهرآرانیوز؛ از جلوه‌های جذاب و الهام‌بخش سیره نورانی حضرت ثامن‌الحجج (ع)، داشتن ابعاد مختلف اخلاقی، رفتاری و فکری است که سبب می‌شود انسان در مواجهه با این سبک از زندگی برای بسیاری از سؤالات خود، هم پاسخ بیابد و هم برای طی مسیر سعادت، به راه‌های مختلف دسترسی داشته باشد؛ ازجمله این جلوه‌ها، تواضع و فروتنی بی‌مثال امام‌رئوف (ع) است که اگر به نسخه عملی در زندگی ما تبدیل شود، گره خیلی از مشکلاتمان باز خواهد شد. درباره این فراز از سیره رضوی با حجت‌الاسلام‌والمسلمین عبدالکریم پاک‌نیا، محقق و مؤلف سیره اهل‌بیت (ع) و صاحب آثاری همچون «ویژگی‌های امام‌رضا (ع)»، گفت‌و‌گو کرده‌ایم.

خدا متکبران را دوست ندارد

تواضع در آموزه‌های دینی‌اخلاقی از صفات برجسته مؤمنان است و در قرآن، سیره اهل‌بیت (ع) و سبک زندگی به‌ویژه امام‌رضا (ع) در این‌باره آموزه‌های مهمی، هم برای عموم مردم و هم برای کارگزاران و مسئولانی که با مردم در ارتباط هستند، وجود دارد؛ چنان‌که قرآن در سوره مبارک لقمان، آیه۱۸ از زبان حضرت لقمان خطاب به فرزندش آورده است: «وَلَا تُصَعِّرْ خَدَّکَ لِلنَّاسِ وَلَا تَمْشِ فِی الْأَرْضِ مَرَحًا إِنَّ اللَّهَ لَا یُحِبُّ کُلَّ مُخْتَالٍ فَخُورٍ: متکبرانه روی از مردم برمگردان و در زمین با ناز و غرور راه مرو، همانا خدا هیچ خودپسند فخرفروشی را دوست ندارد.» مختال کسی است که براساس توهم و خیال، خود را برتر از دیگران می‌داند و با فخرفروشی راه می‌رود.

درجات تواضع در کلام عالم آل‌رسول (ع)

امام رضا (ع) که سیره‌شان نسخه عملی و تجلی قرآن است، این توصیه کتاب خدا را معیار اخلاق و رفتار خود، قرار و به اشکال مختلف آن را بروز و ظهور داده‌اند، لذا رفتار‌های ایشان در عرصه‌های مختلف حتی در جایگاه ولایتعهدی، سراسر تواضع و فروتنی است. حضرت ثامن‌الائمه (ع) همچنین درباره این خصلت، توصیه و سفارش کرده‌اند. در حدیثی از ایشان پرسیدند تواضع چیست.

امام (ع) فرمودند: «تواضع، درجات، مراحل و نشانه‌هایی دارد: نخست آن‌که انسان اندازه خود را بشناسد و با طیب‌خاطر و دل پاک، خود را در آن موضع قرار دهد؛ دومین نشانه آن‌که با مردم همان‌گونه رفتار کند که دوست دارد با او چنان رفتار کنند؛ سوم آن‌که اگر بدی دید، آن را با خوبی جواب دهد؛ چهارم آن‌که تا جای ممکن، خشم خود را کنترل کند و پنجم خطا‌های مردم را ببخشد و از آن درگذرد» و در پایان تأکید کردند: «بداند که خدا نیکوکاران را دوست دارد.»

در عمل، تواضع را یادمان داد

حضرت علی‌بن‌موسی‌الرضا (ع) همان‌طور که در سخن بر تواضع و آراستگی اخلاقی به این صفت، توصیه کرده‌اند، در عمل نیز به آن عامل بودند؛ چنان‌که نقل شده است روزی به حمام رفتند و نه فرد حمامی امام را شناخت و نه دیگران. فردی ایشان را با کارگر حمامی اشتباه گرفت و خواست که کار‌های استحمام وی را انجام دهد. حضرت امام‌رضا (ع) باتواضع این خدمت را به‌جای آوردند و وقتی آن شخص متوجه شد، از شدت تواضع و فروتنی امام (ع)، خجالت‌زده و شرمنده شد.

هم‌سفره می‌شد

امام رضا (ع) با اینکه در جایگاه عصمت و امامت بودند و به‌اجبار مأمون عباسی در جایگاه ولایت‌عهدی قرار گرفتند، هرگز با زیردستان تکبر و فخرفروشی نکردند، بلکه در کمال تواضع با آنها رفتار می‌کردند. محدثان ازجمله شیخ‌کلینی (ره) در کتاب «کافی»، از شخصی از اهالی بلخ نقل کرده است که وی به محضر امام‌رضا (ع) رسید و دید هنگام غذا سفره باز کردند و امام (ع) فرمودند: «همه کنیزان و غلامان سیاه‌پوست و زیردستان دور سفره جمع شوند» و به همه آنها غذا و طعام خوراندند.

آن مرد بلخی متعجب شد و عرض کرد: «شما ولیعهد هستید؛ کاش سفره‌ای جداگانه می‌داشتید و بزرگان یک‌سو و زیردستان در سوی دیگر می‌نشستند.» امام‌رضا (ع) از این حرف خوششان نیامد و فرمودند: «خدا و پدر و مادر ما یکی است و ملاک برتری در دین ما تقواست.» یعنی مقام و پول و پُست و قدرت در این برتری نقش ندارد.

خدا متکبر را زمین می‌زند

تواضع، آثار و برکات فراوان دارد. کینه‌ها را برطرف و قلب‌ها را جذب و به یکدیگر متمایل می‌کند. افراد متواضع در موقعیتی قرار می‌گیرند که دیگران، آنها را دوست و محترم می‌دارند. از دیگر آثار تواضع، حفظ کرامت انسانی و افزایش اعتماد میان‌فردی و تقویت سرمایه‌های اجتماعی است؛ همان چیزی که امروز جامعه ما بیش از هر زمان به آن نیاز دارد. پیامبر اکرم (ص) درباره آثار خوب تواضع برای زندگی انسان می‌فرمایند: «هرکه تواضع کند، خدا او را بزرگ می‌کند و هرکه تکبر کند، خدا او را به زمین می‌زند.»

تکبر، شیطان را رجیم کرد

همان‌قدر که تواضع و فروتنی آثار مثبت و برکات فراوان دارد، درمقابل، فخرفروشی و تکبر، به فرد، خانواده و جامعه ضربه می‌زند. در قرآن کریم آثار تکبر و فخرفروشی تصریح شده است؛ مثل آن‌که خدا فخرفروشان و متکبران را دوست ندارد. مردم هم از افراد خودپسند و متکبر خوششان نمی‌آید و از چنین افرادی دور می‌شوند و مهم‌تر آن‌که متکبران به عاقبت و سرانجام بدی مبتلا می‌شوند؛ چنان‌که شیطان بعد از ۶ هزار سال عبادت، به‌دلیل تکبر و گردن‌کشی، از درگاه الهی، رانده و به «رجیم» مشهور شد.

مدیر جامعه اسلامی، اهل تواضع است

بنابر آنچه از آموزه‌های دینی به‌ویژه سیره امام‌رضا (ع) به‌دست می‌آید، کارگزاران به‌ویژه مسئولان و مدیران باید اهل تواضع و فروتنی با زیردستان باشند؛ چنان‌که وقتی سلمان فارسی به فرمانداری مدائن منصوب شد، با مردم در تعامل و تماس مستقیم بود و در پاسخ به برخی سؤالات که چرا خود را نمی‌گیرد و اهل تواضع است، می‌گفت: «پیامبر (ص) به قدری متواضع و با مردم فروتن بودند که اگر غریبه‌ای وارد مسجد می‌شد، نمی‌توانست تشخیص دهد کدام‌یک از حاضران، رسول خدا (ص) است.» (به قدری با تواضع و فروتنی و به‌دور از هر گونه تکبر درمیان مردم می‌نشستند.)

با زیردستان، متفاوت رفتار نکنیم

مسئولان و مدیران باید بدانند که عمر مدیریت و مسئولیت‌ها کوتاه است و آنچه در ذهن‌ها باقی می‌ماند، رفتار و اخلاق نیکوست؛ امام‌رضا (ع) از نشانه‌های تواضع را دادن پاسخ بدی با خوبی دانسته‌اند، لذا مطلوب است اگر کارمند یا ارباب‌رجوعی رفتار مناسبی نداشت، مدیر و مسئول، برآشفته و خشمگین نشوند، بلکه با استفاده از فضای مدیریت خود، کار‌ها را بسامان کنند.

انتظار است کارگزاران نظام اسلامی سیره حضرات معصوم (ع) به‌ویژه امام‌رضا (ع) در مورد تواضع را در رفتار خود بروز دهند؛ چنان‌که در سیره شهیدمطهری آمده است که غذای خود را با راننده و زیردستان یکی می‌کرد. اما امروز گاه دیده و شنیده می‌شود برخی مدیرانی که بین خود و زیردستان و کارگران و کارمندان در حقوق و امتیازات و حتی جای پارک خودرو تفاوت قائل هستند!

اگر امتیازات ساختگی برطرف شود و مدیران روحیه تواضع را در خود تقویت کنند، هم خدا و هم مردم، آنها را دوست خواهند داشت.