حسین ابراهیمی| شهرآرانیوز؛ مهریه در فرهنگ عمومی ما، گاه از یک حق و هدیه محترمانه در ازدواج، به ابزاری برای مقایسه خانوادهها، تضمینی برای آینده، ابزاری برای چانهزنی یا حتی اهرمی برای فشار در اختلافهای خانوادگی تبدیل میشود. در چنین وضعی، پرسش اصلی این است که نگاه دین به مهریه چیست و مهریه چه نسبتی با محبت، احترام و پایداری خانواده دارد. حجتالاسلام والمسلمین محمدهادی عنایتیراد، کارشناس معارف اسلامی در گفتوگو با شهرآرا، به این پرسشهای مهم پاسخ داده است.
در ادبیات دینی، برای مهریه تعبیرهایی، چون «نِحله» و «صداق» بهکار رفته است؛ واژههایی که نشان میدهند مهریه دراصل، هدیه و پیشکشی ازسوی مرد به همسر است. این هدیه، جدا از نفقه و دیگر وظایف اقتصادی مرد در زندگی، نشانه محبت، احترام و تعهد او به همسر دانسته میشود، بنابراین مهریه نه قیمتگذاری بر زن است و نه جبران هزینهای که خانواده دختر کردهاند. برخی سنتهای پیش از اسلام، زن را با نگاه معاملهمحور میدیدند، اما منطق اسلام، این نگاه را اصلاح کرد و مهریه را در جایگاه کرامتبخش خود نشاند. هرچه این معنا بیشتر در ذهن زوجها و خانوادهها زنده شود، مهریه از تبدیل شدن به موضوع نزاع و معامله، دورتر میماند.
در منابع روایی، بر آسان گرفتن ازدواج و سبک بودن مهریه تأکید شده است. «مهرالسنه» که در گزارشهای تاریخی درباره مهریه همسران پیامبر (ص) آمده، حدود پانصد درهم نقره ذکر شده است؛ البته این عدد بهمعنای نسخهای یکسان و الزامآور برای همه زمانها و همه خانوادهها نیست؛ زیرا شرایط اقتصادی، عرف جامعه و توان افراد تفاوت دارد.
اما جهتگیری روشن است؛ اینکه مهریه نباید بهگونهای تعیین شود که از آغاز، زندگی مشترک را با تعهدی دور از دسترس و اضطرابآور همراه کند. در روایات نیز از زنانی که مهریه سبکتری دارند، بهنیکی یاد شده و آسانی در ازدواج، زمینهای برای برکت زندگی دانسته شده است.
مشکل از جایی آغاز میشود که مهریه از معنای اصلی خود فاصله میگیرد و به ابزار رقابت اجتماعی تبدیل میشود؛ اینکه خانوادهای مبلغ یا تعداد سکهای را صرفا به این دلیل افرایش بدهد که «دیگران چنین کردهاند» یا منزلت دختر را با عدد مهریه بسنجد. گاهی نیز مهریه سنگین بهعنوان چک سفیدامضا، بیمه ضدطلاق یا ابزار چانهزنی در آینده دیده میشود. این نگاه، پیش از آنکه امنیت بسازد، میتواند بذر بیاعتمادی را در ابتدای زندگی بکارد. ازدواجی که باید با تفاهم، احترام و امید شروع شود، اگر از ابتدا بر سنجش توان فشارآوردن به طرف مقابل بنا شود، از روح آرامش و مودت فاصله میگیرد.
یکی از انگیزههای رایج برای تعیین مهریههای سنگین، نگرانی خانوادهها از آینده دخترشان است؛ نگرانی از طلاق، مشکلات اقتصادی یا بیپناه ماندن او در سالهای بعد. این نگرانی قابلفهم است، اما راهحل آن نباید قراردادی باشد که از همان ابتدا، قابلیت اجرا ندارد یا زمینه کدورت و سوءظن را فراهم میکند. امنیت یک زن در زندگی مشترک فقط با عدد مهریه تأمین نمیشود؛ انتخاب آگاهانه، تحقیق درست، گفتوگوی صریح، توجه به اخلاق و مسئولیتپذیری زوج و حمایت خانوادهها، پایههای مهمتری برای امنیتاند. مهریه متعادل نیز میتواند درکنار دیگر تدبیرهای قانونی و خانوادگی، جایگاه واقعی خود را حفظ کند؛ بیآنکه به مانعی برای تشکیل یا دوام زندگی تبدیل شود.
تعهدی که از ابتدا روشن است خارج از توان فرد است، نه منطقی است و نه به استحکام خانواده کمک میکند. در تعیین مهریه، توان مالی داماد در زمان ازدواج و چشمانداز متعارف زندگی او باید واقعبینانه دیده شود. معنای این سخن، نادیدهگرفتن حق زن نیست، بلکه توجه به این واقعیت است که حق، هنگامی بهتر تأمین میشود که امکان اجرای آن نیز وجود داشته باشد. زوجها و خانوادهها باید پیش از عقد، درباره مسائل مالی و مهریه صریح، محترمانه و عاقلانه گفتوگو کنند. پذیرفتن تعهدی که فقط روی کاغذ قابلقبول است، اما در واقعیت هیچ نسبتی با توان فرد ندارد، میتواند بعدها به اختلاف، فرسایش اعتماد و پروندههای قضایی بینجامد.
در آموزههای قرآن کریم، درباره بدهکاری که توان پرداخت ندارد، دستور به مهلتدادن آمده است:
«وَ إِنْ کانَ ذُو عُسْرَه فَنَظِرَه إِلیٰ مَیْسَرَه.» یعنی اگر بدهکار در تنگناست، باید تا زمان گشایش به او مهلت داده شود.
این اصل اخلاقی و قرآنی، نشان میدهد که در مواجهه با ناتوانی واقعی مالی، باید میان فردی که از پرداخت، سر باز میزند و فردی که واقعا توان پرداخت ندارد، تفاوت گذاشت. البته جزئیات حقوقی و قضایی پروندههای مهریه، تابع قوانین و تشخیص مراجع ذیصلاح است، اما در سطح فرهنگی، روشن است که تعیین تعهدهای غیرواقعی و سپس انتظار اجرای آنها، نه با عقلانیت سازگار است نه به کاهش آسیبهای خانواده کمک میکند.
مهریه سنگین، اگر به اهرم تهدید در زندگی تبدیل شود، هم احترام متقابل را آسیب میزند و هم محبت را. زن و مرد در خانواده باید مایه آرامش، پناه و کرامت یکدیگر باشند؛ نه دو طرفِ یک رقابت پنهان برای اعمال فشار. خانوادهای که از ابتدا با ذهنیت زورآزمایی شکل بگیرد، دربرابر اولین اختلافها شکنندهتر خواهد بود. راه بازگشت، احیای معنای اصیل مهریه است: هدیهای متناسب با توان، نشانهای از احترام و تعهد و نه ابزاری برای تحقیر، ترساندن یا معامله کردن. خانوادههای متدین نیز میتوانند در این زمینه پیشقدم شوند و با انتخابی واقعبینانه، راه ازدواج را برای جوانان، آسانتر و زندگی مشترک را به مودت و آرامش، نزدیکتر کنند.