مدارس خراسان رضوی در مدار تولید برق خورشیدی

به گزارش شهرآرانیوز؛ روز‌های پایانی تابستان برای متولیان حوزه آموزش وپرورش، روز‌های دویدن پابه پای اعداد تقویم است، اما امسال در خراسان رضوی، دغدغه همیشگی ثبت نام و رنگ آمیزی کلاس‌ها و آمادگی برای حضور هزاران دانش آموز، به یک متغیر جدید پیوند خورده است؛ ناترازی انرژی.

درحالی که قطعی‌های احتمالی برق بر سر مدارس نیز سنگینی می‌کند و فعالان حوزه آموزش را نگران کرده، سازمان انرژی‌های تجدیدپذیر با دست فرمانی متفاوت، وارد میدان شده است؛ تولید برق بر فراز سقف‌های آموزشی. طرح نصب پنل‌های خورشیدی در مدارس خراسان رضوی از شهریور ۱۴۰۵ و در آستانه ورود به ماه مهر در یک واحد آموزشی حاشیه شهر آغاز شد و با این اقدام، ایده تبدیل مدارس به ریزنیروگاه‌های خورشیدی، وارد مرحله عملیاتی شده است. 

هرچند مدارس به تنهایی نمی‌توانند کشور را از خاموشی نجات دهند، با تجهیز سقف مدارس سراسر خراسان رضوی به ریزنیروگاه‌های خورشیدی، آموزش وپرورش می‌تواند از یک «مصرف کننده» به یک «کنشگر تولیدکننده و درآمدزا» در پازل انرژی کشور تغییر نقش دهد؛ تغییری که پایه‌های آن، امروز در سقف برخی مدارس مشهد محکم شده است.

استفاده از ظرفیت مدارس برای تولید انرژی

بگذارید شروع روایت، از گزاره‌ای بر مبنای واقعیت باشد: «ناترازی برق به کلاس‌های درس ما هم رسیده است.» وقتی زنگ کلاس کارگاه هنرستان به صدا درمی آید، اما دستگاه‌های تراش، رایانه‌های طراحی و کوره‌های کوچک سفالگری خاموش می‌مانند، نه نقص فنی در دستگاه‌ها رخ داده، نه معلمی غایب است. این گزاره‌ها بحران ناترازی برق در ایران را فریاد می‌زند که دیگر یک بحث فنی نیست، بلکه یک چالش ساختاری در امنیت انرژی تبدیل شده است.

در روز‌هایی که وزارت نیرو و ساختار انرژی کشور با ناترازی سنگین چندهزارمگاواتی دست به گریبان است، تغییر رویکرد از «نیروگاه‌های حرارتی متمرکز و پرهزینه» به سمت «تولید پراکنده و خورشیدی»، تنها یک انتخاب برای حفظ محیط زیست نیست، بلکه ضرورتی انکارناپذیر برای بقای شبکه توزیع برق به شمار می‌رود. 

در این میان، فضا‌های آموزشی و سقف‌های بلااستفاده مدارس دولتی، به عنوان یکی از دردسترس‌ترین و مناسب‌ترین زیرساخت‌ها برای استقرار ریزنیروگاه‌های تجدیدپذیر، توجه سیاست گذاران را به خود جلب کرده‌اند. متولیان حوزه برق ادعا می‌کنند راهکار پایداری آموزش، از مسیر پایداری انرژی می‌گذرد و این نه یک انتخاب، بلکه یک ضرورت است. مزیت استفاده از انرژی‌های تجدیدپذیر در مدارس، بار مصرفی شبکه برق را کاهش می‌دهد و به کاهش هزینه‌های جاری آموزش وپرورش در بلندمدت کمک خواهد کرد و علاوه بر این، مدارس مجهز می‌توانند برق تولیدی را بفروشند و از عواید آن بهره‌مند شوند.

نگران کسری بودجه نباشید

محسن طرزطلب، معاون وزیر و رئیس سازمان انرژی‌های تجدیدپذیر که همین چند روز پیش برای حضور در مراسم بهره برداری از نیروگاه خورشیدی پنجاه کیلوواتی در مدرسه سردار شهید سلیمانی، میهمان مشهد بود، از هدف گذاری برای تجهیز ۱۲هزار مدرسه خبر داد و گفت: تمام تلاش ما این است که این فرایند، پیش از شروع سال تحصیلی جدید به سرانجام برسد. این یک ضرب الاجل فشرده است که در ۳۱استان به طور هم زمان کلید خورده است و به گفته او، نیازمند یک «حرکت ضربتی» است.

طرزطلب با لحنی که نشان از مطالبه گری از زیرمجموعه‌های وزارت نیرو دارد، تأکید کرد: از همکارانمان در حوزه برق انتظار داریم با سرعت بیشتری در این پروژه عمل کنند؛ چراکه زمان برای ما یک فاکتور حیاتی است. به گفته او، یکی از نقاط بحرانی در پروژه‌های بین دستگاهی، «تأمین منابع» است؛ جایی که بسیاری از طرح‌ها به دلیل پاس کاری‌های اداری در نطفه، خفه می‌شوند. 

او البته این نکته را هم گفت که «تفاهم نامه‌ای با مدارس داریم و سهم هر طرف، مشخص شده است. اما پیام من به دوستان در سازمان نوسازی مدارس، این است که نگران کسری بودجه نباشید؛ در هر مرحله‌ای که با مشکلی مواجه شدید، ما از منابع داخلی خودمان آن را جبران می‌کنیم.» این رویکرد، نشان دهنده یک عزم فرادستگاهی برای عبور از موانع بوروکراتیک است که می‌تواند الگویی برای سایر طرح‌های ملی باشد. 

طرزطلب با نگاه به افق‌های دورتر، از هدفی بلندپروازانه نیز سخن گفت: «دنیا به سمت انرژی‌های تجدیدپذیر حرکت می‌کند و ما نمی‌توانیم از این قافله عقب بمانیم. امیدواریم با مشارکت فعال خیران مدرسه ساز، شرکت‌های توزیع برق و سازمان نوسازی، این مسیر را تا رسیدن به سقف ۱۱۰هزار مدرسه در سراسر کشور ادامه دهیم.»

تجهیز ۸۷۷ مدرسه استان به ریزنیروگاه تا پایان سال

بخش بعدی روایت را از افتتاح و اتصال نخستین نیروگاه مدرسه‌ای در یک منطقه کم برخوردار شهر دنبال کنید که با نصب ۱۰نیروگاه پنج کیلوواتی به صورت متمرکز بر روی پشت بام این فضای آموزشی شروع شد و درحالی که ظرفیت ورود پنجاه کیلووات را وارد مدار شبکه سراسری دارد، برق تولیدی این سامانه‌ها مستقیم به شبکه توزیع تزریق می‌شود و درآمد حاصل از فروش تضمینی برق به ساتبا، براساس ضوابط تعریف شده، به خود همان مدرسه بازمی گردد تا به عنوان منبع درآمدی پایدار، صرف امور جاری، نگهداری بنا و ارتقای کیفیت آموزشی شود. متولیان حوزه آموزش و نیرو وعده دادند تا پایان سال۱۴۰۵ رسما ۸۷۷مدرسه در استان از این امتیاز برخوردار شوند؛ البته همکاری و هم افزایی بین دستگاه‌ها این پروسه را کوتاه‌تر خواهد کرد.

ظرفیت ۳/ ۴ مگاوات برق از پشت بام ۸۷۷مدرسه

توضیحات بیشتر در این باره را از زبان جاسم حسین پور، مدیرکل نوسازی، توسعه و تجهیز مدارس، بخوانید. او درباره تفاهم نامه منعقدشده میان سازمان نوسازی مدارس کشور و ساتبا (سازمان انرژی‌های تجدیدپذیر) می‌گوید: به دنبال طرح استفاده از انرژی تجدیدپذیر و خورشیدی بر روی پشت بام مدارس سراسر خراسان رضوی، ۸۷۷مدرسه را که شرایط لازم برای استقرار این سامانه‌ها را داشتند، به عنوان نمونه و فاز‌های اجرایی معرفی کرده‌ایم.

با احتساب میانگین ظرفیت پنج کیلووات برای هر سامانه، این مدارس درمجموع ظرفیت تولیدی بالغ بر ۴هزارو۳۸۵کیلووات (نزدیک به ۴/۴ مگاوات) برق خورشیدی را به شبکه تزریق خواهند کرد. او پشت بند این توضیحات از توزیع جغرافیایی طرح در سطح استان، صحبت به میان می‌آورد و ادامه می‌دهد: از این ۸۷۷فضای آموزشی هدف، ۴۰۵مدرسه در کلان شهر مشهد و ۴۷۲مدرسه در سایر شهرستان‌های استان مستقر هستند.

البته پتانسیل کالبدی ما بسیار بیشتر است؛ بررسی‌ها نشان می‌دهد که از مجموع ۱۰هزار واحد آموزشی استان، حدود ۸هزار مدرسه استعداد و قابلیت ورود به چرخه نصب نیروگاه‌های خورشیدی را دارند، اما اجرای فازبه فاز این برنامه، نیازمند احراز شاخص‌های فنی دقیقی است. استقرار پنل‌های فتوولتائیک بر روی سازه‌های عمومی، نیازمند رعایت الزامات دقیق مهندسی و امنیتی است تا از هدررفت منابع و ایجاد ریسک‌های حوادث جلوگیری شود.

این موضوع از تأکیدات مدیرکل نوسازی، توسعه و تجهیز مدارس است. حسین پور ادامه می‌دهد: ما برای معرفی مدارس، شاخص‌های ارزیابی چندگانه‌ای را اعمال کردیم. نخستین و مهم‌ترین فاکتور، سن بنا، استحکام سازه و ایستایی بار پشت بام است؛ سازه مدرسه باید استحکام داشته باشد تا در طول سالیان متمادی تاب بیاورد. علاوه بر این شاخص، امنیت فیزیکی تجهیزات نیز مهم است؛ مدارسی انتخاب شده‌اند که دارای سرایداری دائم و حفاظت پیرامونی مطمئن باشند.

حسین پور به پیچیدگی‌های فنی بخش انتقال برق نیز اشاره می‌کند: «شاخص تعیین کننده دیگر، زیرساخت‌های شبکه توزیع است. امکان فنی اتصال بدون افت ولتاژ به شبکه سراسری، فاصله و ظرفیت آزاد ترانس‌های توزیع برق در مجاورت مدرسه، همگی از مواردی بودند که پیش از تصویب نهایی هر واحد آموزشی مورد بررسی کارشناسی قرار گرفتند و در انتخاب‌های بعدی نیز مدنظر قرار می‌گیرند. 

اگرچه این طرح اقدامی رو به جلو، امیدبخش و نمونه‌ای از آموزش عملی توسعه پایدار به نسل دانش آموز و فراگیر علم است، اما نباید از تحلیل نسبت‌های کلان غافل ماند. براساس برنامه ریزی‌های کلان انرژی در خراسان رضوی، هدف گذاری نهایی توسعه انرژی‌های تجدیدپذیر، رسیدن به رقم ۳هزار مگاوات برق خورشیدی از طریق اراضی گسترده کشاورزی، نیروگاه‌های بزرگ مقیاس و ظرفیت سایر دستگاه‌های اجرایی است. 

حسین پور با واقع بینی مدیریتی به این تناسب آماری، اشاره و تصریح می‌کند: باید بپذیریم که در قیاس با برنامه جامع تولید ۳هزار مگاوات انرژی پاک در استان، سهم کل مدارس با این چهار تا پنج مگاوات، سهمی کوچک و ناچیز است. بار اصلی تولید تجدیدپذیر باید روی زمین‌های کشاورزی غیرقابل کشت، شهرک‌های تخصصی خورشیدی و پروژه‌های کلان دستگاه‌های صنعتی باشد، اما ارزش کار آموزش وپرورش، علاوه بر جنبه‌های فرهنگ سازی نسلی و شهری، همراه با ایجاد درآمد برای مدارس است.

جانمایی سامانه‌ها پس از بررسی‌های فنی هر مدرسه

او با تشریح سازوکار ارزیابی مدارس برای میزبانی از پنل‌های پنج کیلوواتی تأکید می‌کند: جانمایی این سامانه‌ها بدون مطالعه فنی، امکان پذیر نیست و بعد توضیح می‌دهد: ما کار را به شکل جزیره‌ای پیش نبردیم، بلکه تیم‌های کارشناسی مشترکی، متشکل از متخصصان نوسازی مدارس، کارشناسان توزیع برق و مسئولان اداره کل آموزش وپروش تشکیل دادیم تا وضعیت تک تک مدارس را بررسی کنند.

مسئله فقط داشتن یک سقف خالی نبود؛ اتصال بدون افت ولتاژ به شبکه توزیع و از آن مهم تر، ظرفیت آزاد ترانس‌های برقی که در مجاورت مدارس قرار دارند، فاکتور‌های تعیین کننده‌ای بود تا مشخص شود که آیا شبکه محلی، توان دریافت و تزریق این بار تولیدی را دارد یا خیر. 

یکی از کلیدی‌ترین بخش‌های این غربالگری، ایمنی کالبدی مدارس است؛ جایی که مدیرکل توسعه و نوسازی مدارس خراسان رضوی به آمار نگران کننده فضا‌های نیازمند بازسازی اشاره می‌کند و می‌گوید: حدود ۲۰درصد از فضا‌های آموزشی، چه در مقیاس کشوری و چه در سطح استان خراسان رضوی، نیازمند تخریب، بازسازی و مقاوم سازی بنیادین هستند. ما نمی‌توانیم بدون سنجش دقیق مهندسی، بار اضافی بر سازه تحمیل کنیم.

پنل‌های خورشیدی، سازه‌هایی فلزی و سنگین هستند که باید در طول سال‌ها دربرابر وزش باد‌های شدید، تکانه‌های زلزله و سنگینی بار برف زمستانه روی پشت بام، تاب بیاورند، بنابراین داشتن حداقل استاندارد‌های ایستایی و استحکام بنا، خط قرمز ما در انتخاب مدارس بوده است.

درآمد حاصل؛ در جیب مدرسه

امیررضا رجبی، مدیرعامل شرکت توزیع برق مشهد، دیگر گزینه برای گفت وگوست. او قبل از شروع هر صحبتی از ظرفیت مشهد برای استفاده از انرژی‌های پاک می‌گوید و خلاصه توضیح می‌دهد: مشهد با شاخصه روز‌های آفتابی طولانی، پتانسیلی عظیم برای گذار به این موضوع دارد. سابقه استفاده از پنل‌های خورشیدی در مشهد به ده، دوازده سال گذشته برمی گردد که به مصارف خانگی می‌رسید و در چند سال اخیر قوت گرفته است.

او ادامه می‌دهد: نگاه ما به مدرسه باید تغییر کند. مدرسه دیگر نباید تنها یک «مصرف کننده» باشد که با هر نوسان شبکه، چراغ هایش خاموش می‌شود. مدرسه باید به یک «تولیدکننده» تبدیل شود که نه تنها برق خود را تأمین می‌کند، بلکه درآمد حاصل از فروش مازاد انرژی به شبکه (در ساعات اوج مصرف)، صرف بهبود کیفیت آموزشی دانش آموزان همان مدرسه شود. این، رؤیا نیست؛ واقعیتی است که اگر اراده‌ای پشت آن باشد، در یک بازه زمانی کوتاه در مشهد قابل اجراست. 

رجبی با اطمینان از «آمادگی کامل شبکه برای اتصال نیروگاه‌های خورشیدی» سخن می‌گوید و تأکید می‌کند: از منظر صنعت برق، محدودیتی وجود ندارد. این اظهارات اگرچه امیدبخش است، همچنان ابهاماتی درباره نحوه انتخاب مدارس و نقش خیران در پشتیبانی این فرایند وجود دارد.

او با این پاسخ، رفع تکلیف می‌کند: «تجهیزات، تأمین شده است و سازمان نوسازی مدارس باید زمان بندی کند. طرح نصب نیروگاه‌های پنج کیلوواتی در مدارس، یک «طرح حمایتی» برای آن هاست که در ساعت‌های خاموشی و قطعی برق هم می‌توانند از آن استفاده کنند.»

برخلاف تصور رایج که نیروگاه‌های خورشیدی را صرفا ابزاری برای «درآمدزایی» می‌بیند، رجبی هدف غایی را چیز دیگری تعریف می‌کند: «عایدی فروش برق تولیدی مستقیم دراختیار خود مدارس قرار می‌گیرد تا صرف هزینه‌های جاری و بهبود شرایط تحصیلی شود. درواقع، ما می‌خواهیم مدیران و کادر تربیتی مدارس، مفهوم عملی صرفه جویی و بهره وری را درک کنند. ما به دنبال سودآوری نیستیم؛ هدف اصلی ما، ترویج فرهنگ انرژی پاک است. البته برنامه برای جبران کسری برق هم هست؛ پنل‌های خورشیدی قرار است در ساعات اوج مصرف، نقش تأمین کننده را بازی کنند تا چراغ کلاس‌های درس در صورت قطعی شبکه، همچنان روشن بمانند.»

فرسودگی ۲۵درصد مدارس استان؛ مانع تولید برق خورشیدی

صفدر سلطانی، مدیرکل آموزش وپروش استان خراسان رضوی، نیز در این باره با اشاره به گستردگی جغرافیای آموزش در استان می‌گوید: ما با قریب به ۱۰ هزار مدرسه در سطح استان روبه رو هستیم که مدیریت انرژی برای آن‌ها یک ضرورت است. اما همه مدارس، پتانسیل تبدیل شدن به نیروگاه‌های کوچک خورشیدی را ندارند.

حداقل ۲۵درصد از مدارس استان، به دلیل فرسودگی بنا و ضعف سازه‌ای، اصلا امکان نصب تجهیزات خورشیدی را ندارند. آموزش وپرورش خراسان رضوی اکنون روی عدد ۸۷۷مدرسه، تمرکز کرده است. طبق گفته‌های سلطانی، این تعداد در حال اتصال به شبکه هستند تا بخشی از برق شهری را هم تأمین کنند. هدف گذاری جدید اداره کل برای پایان سال آینده، رسیدن به عدد ۲هزار مدرسه است. اما آیا این عدد برای استانی با ۱۰هزار مدرسه، واقع بینانه است؟ 

او می‌گوید: ما به تنهایی نمی‌توانیم پیش برویم؛ این طرح نیازمند پشتیبانی مستقیم شرکت برق است. نکته‌ای که در تحلیل مدیرکل آموزش وپرورش برجسته است، تأثیر مستقیم انرژی بر کیفیت یادگیری است. او با اشاره به تجربیات سال‌های اخیر می‌گوید: در سال‌های گذشته، خوشبختانه قطعی‌های برق در مدارس به حداقل رسیده بود، اما وقتی قطعی رخ می‌دهد، همه چیز مختل می‌شود؛ از سیستم‌های کامپیوتری و تجهیزات کمک آموزشی گرفته تا سیستم‌های خنک کننده و حتی روشنایی سالن‌های همایش.

سلطانی تأکید می‌کند: نصب پنل ها، تنها برای فروش برق نیست، بلکه برای «تداوم آموزش» است: «در مدارسی که امکانات لازم (شامل سیستم‌های ذخیره ساز یا باتری) فراهم شود، ما می‌توانیم در زمان‌های قطعی شبکه، روی انرژی خورشیدی حساب باز کنیم.» به نظر می‌رسد زمان آن رسیده است که شرکت برق و اداره کل آموزش وپرورش، به جای اکتفا به طرح‌های محدود ۸۷۷مدرسه‌ای، یک بسیج منابع برای نوسازی مدارسی که پتانسیل خورشیدی دارند، آغاز کنند؛ چراکه در عصر ناترازی انرژی، هر کلاس درسی که چراغش خاموش می‌شود، گامی به عقب در مسیر توسعه است. طرح «مدرسه خورشیدی» در خراسان رضوی، در باطن باید یک پروژه عدالت محور هم باشد؛ اگر قرار باشد مدارس فرسوده از این فناوری محروم بمانند، خروجی آن، افزایش شکاف آموزشی در سال‌های آینده خواهد بود.